امیدها و ناامیدی‌های کریم سنجابی

1400/04/16

تیرماه سال ۱۳۷۴ کریم سنجابی رهبر جبهه ملی ایران در ۹۲ سالگی در آمریکا درگذشت. سنجابی سیاست‌مدار و مدرس حقوق بود. در دوران زمامداری دکتر مصدق مشاور نزدیک او بود و مدت کوتاهی هم در دولت موقت انقلاب وزیر خارجه شد. در آستانه پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، هم نامش به‌عنوان یکی از گزینه‌های جدی برای نخست‌وزیری چه از سوی رژیم پهلوی و چه از سوی رهبر انقلاب مطرح بود. با این همه سنجابی در سیاست کامیاب نشد. اگرچه روزهای پرشور نهضت ملی نفت و شعله‌های بلند انقلاب ۵۷ را درک کرد و در هر دو جنبش نقش داشت اما به اهدافی که برای ایران در ذهن داشت نرسید. او ۱۸ ماه پس از کودتای ۲۸ مرداد در اختفا زندگی کرد و پس از حوادث سال ۱۳۶۰ نیز بیش از یک سال مخفیانه زیست. او نیز همچون بسیاری از رهبران اپوزیسیون در ایران، سال‌های طولانی از عمر خود را منتقد و مطرود نظم مستقر بود و فقط چند ماهی در زمان لرزان شدن ساختارهای استبدادی در ایام نهضت ملی نفت و در آستانه انقلاب 1357 بود که توانست نقش‌آفرین باشد. کریم سنجابی معتقد بود ایرانیان باید حق تعیین سرنوشت خودشان را در دست داشته باشند و معتقد بود با استقرار نظم سیاسی تابع قانون اساسی مشروطه، این حق از طریق برگزاری انتخابات آزاد محقق خواهد شد. اما شعار انتخابات آزاد که سنجابی در دهه‌های مختلف آن را تکرار کرد، هیچ‌گاه به‌طور کامل محقق نشد و امتداد نیز نیافت.

 

دکتر سنجابی در سال‌های پس از پیروزی انقلاب، زمانی که در دهه‌ شصت در حالت تبعید در آمریکا زندگی می‌کرد، در گفت‌وگوی مفصلی با برنامه تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، خاطرات یک عمر زندگی سیاسی پرفرازونشیبش را بازگفت. او در سال ۱۳۶۸ این خاطرات را تکمیل کرد و با عنوان «امیدها و ناامیدی‌ها؛ خاطرات سیاسی دکتر کریم سنجابی» منتشر نمود تا به این وسیله، تاریخ مبارزات سیاسی‌اش را مستند کرده باشد. خاطرات سنجابی علاوه بر آنکه ما را با کاراکتر او آشنا می‌سازد، منبع بسیار مناسبی‌ست برای بازخوانی مواضع و کارنامه جبهه ‌ملی ایران در برهه‌های حساس زمانی همچون ایام نهضت ملی، دوران نخست‌وزیری علی امینی در ابتدای دهه‌ چهل و به‌خصوص روزهای پرالتهاب انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷.

۱

کریم سنجابی از ایل سنجابی ساکن در کرمانشاه برخاست. پدرش رئیس ایل بود. سنجابی‌ها از حامیان انقلاب مشروطه بودند اما در جریان جنگ جهانی اول، ایل سنجابی از در مخالفت با انگلیس درآمد و به همین دلیل ارتش انگلیس ایل سنجابی را تار و مار کرد و پدر کریم سنجابی را به اسارت برد. آن‌چنان که سنجابی در خاطراتش ذکر کرده، سلیمان‌میرزا اسکندری، شاهزاده سوسیالیست قاجاری که بعدها در تأسیس حزب توده ‌ایران نقش داشت، در همان ایام، میهمان ایل سنجابی بود و هنگام مراجعت به تهران، کریم و برادرش را به تهران آورد و در مدرسه علوم سیاسی تهران ثبت‌نام کرد. سنجابی در دوران رضاشاه برای تحصیل راهی فرانسه شد و پس از کسب دکترای حقوق به ایران بازگشت.

۲

ورود دکتر سنجابی به سیاست اما بعد از شهریور ۱۳۲۰، یعنی ایام پایان دیکتاتوری رضاشاه بود. ایامی که فضای باز سیاسی ناشی از سقوط پهلوی اول، همراه با میانداری عقاید متنوع سیاسی در ایران بود. گروه بزرگی از جوانان و روشنفکران هوادار چپ و اتحاد شوروی بودند و گروهی دیگر عقاید تند پان‌ایرانیستی داشتند که بعضاً تنه به فاشیسم و هواداری از نازی‌ها می‌زد. در چنین وضعیتی، سنجابی و چند تن از یاران جوانش حزبی به نام میهن تأسیس کرده بودند. به گفته سنجابی در خاطراتش، هدف از تأسیس حزب میهن مقابله با احزابی بود که به خارج وابستگی داشتند و به همین لحاظ از همان ابتدا هم نیروهای شوروی در مناطق تحت نفوذ خود با تشکیلات محلی حزب میهن برخورد می‌کردند. دکتر سنجابی در خاطراتش از مبارزات حزب میهن با حزب توده می‌گوید: «حزب توده با ما و ما با آن‌ها در افتادیم. آن‌ها شعار می‌دادند علیه استعمار و ارتجاع مبارزه کنید. ما شعار می‌دادیم علیه هرگونه استعمار مبارزه کنید، علیه استعمار سرخ و سیاه مبارزه کنید و آنها از این کلمات ما بسیار آزرده می‌شدند و می‌گفتند اگر شما آزادیخواه و ملی هستید چرا با ما در‌می‌افتید؟»[1]

با این حال حزب کوچک سنجابی مدتی بعد با حزب ایران، به دبیرکلی اللهیار صالح وحدت کرد و شرایط در میانه دهه ‌بیست به‌گونه‌ای شد که حزب ایران، که روزگاری برخی اعضایش با حزب توده مخالف بودند، در کابینه قوام‌السلطنه با حزب توده متحد و مؤتلف شدند. این ائتلاف در اوج ماجرای فرقه دمکرات آذربایجان بود و سنجابی در چارچوب همین ائتلاف، با پیشه‌وری هم دیدار کرد. موضوعی که در سال‌های بعد، دستاویز همیشگی مخالفانش برای حمله به سابقه سیاسی او بود. سنجابی در خاطراتش درباره این موضوع چنین نوشته: «قوام‌السلطنه به ما گفت شما با توده‌ای‌ها و با پیشه‌وری‌ها گرم بگیرید و آن‌ها را نصیحت کنید. این ائتلاف در واقع زمینه‌ای برای پیشرفت سیاست دولت وقت قوام‌السلطنه و برای کاری بود که نتیجۀ نهایی‌اش تخلیۀ قوای روس از ایران باشد.»[2]

۳

با جدی‌تر شدن مبارزات برای ملی شدن صنعت نفت ایران به‌خصوص از سال ۱۳۲۸، دکتر سنجابی به دکتر مصدق نزدیک شد. قرابت فکری و سیاسی‌ای که آن را تا پایان عمر حفظ کرد. او از جمله اساتید دانشگاهی بود که در جریان تحصن دکتر مصدق در دربار در اعتراض به آزاد نبودن انتخابات، او را همراهی کرد. وقتی مصدق به نخست‌وزیری رسید وزیر فرهنگ در کابینه او شد. اما دولت دکتر مصدق به دنبال اجرایی شدن قانون ملی شدن صنعت نفت و اخراج انگلیسی‌ها از آبادان، درگیر مرافعه حقوقی با انگلستان و طرح شکایت این کشور علیه ایران در مجامع جهانی مانند شورای امنیت و دیوان دادگستری لاهه شد. سنجابی در این زمان، مشاور حقوقی مصدق بود و همراه با او برای دفاع از حقوق ایران راهی جلسه شورای امنیت شد. روایت سنجابی از جلسه شورای امنیت درباره بحران نفت ایران چنین است: «در جلسه شورای امنیت آقای دکتر مصدق به فرانسه نطق مختصری ایراد کرد و بعد با حالت هیجان خطاب به اعضای شورا گفت ، ملت ایران ملت مظلومی است شما به این ملت رحم بکنید و نگذارید که زورگویان این ملت را که بر خاکستر سیاه نشسته است از بین ببرند. بعد از ایشان متن لایحه ما را آقای اللهیار صالح خواند. از آن پس نمایندگان مختلف مذاکره و صحبت و اظهارنظر کردند. نماینده دولت شوروی اظهار داشت که اگر شورای امنیت بخواهد علیه ایران رأی صادر کند وتو خواهد کرد. نماینده فرانسه پیشنهاد کرد که چون این دعوا در دیوان لاهه مطرح شده و چون دولت ایران اعتراض به صلاحیت دیوان دارد تا موضوع صلاحیت دیوان لاهه رسیدگی نشده، رسیدگی به این امر در شورای امنیت متوقف گردد به پیشنهاد نماینده دولت فرانسه رأی گرفتند و تصویب شد و این در واقع پیروزی بزرگی برای ایران بود زیرا شورای امنیت دعوای دولت انگلیس را متوقف ساخت.»[3]

دکتر سنجابی در ادامه تلاش‌هایش در کنار مصدق برای دفاع از ملی شدن صنعت نفت ایران، در سال ۱۳۳۱، در سفر به لاهه به‌عنوان قاضی اختصاصی ایران، تلاش کرد طرح دعوای انگلیس در دیوان لاهه را به شکست بکشاند. او با این‌که با حضور در لاهه مخالف بود و آن را «قربانگاه» می‌دانست، یک پیروزی تاریخی به دست آورد و در این دادگاه پیروز شد. ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ وقتی دولت مصدق سقوط کرد، شایع شد که سنجابی در جریان حوادث قبل از کودتا مجری به زیر کشیدن مجسمه‌های سلطنتی بوده و به همین دلیل تحت تعقیب قرار گرفت. سهم دکتر شایگان از همراهی با نهضت ملی و مشاوره به مصدق، ۱۸ ماه زندگی مخفی دور از دست فرمانداری نظامی دولت کودتا در تهران بود.

۴

فعالیت سیاسی سنجابی مانند بقیۀ هواداران مصدق بعد از کودتا کم‌رنگ شد. اما او توانست بعد از عفو توسط شاه برای تدریس به دانشگاه برگردد. وقتی در اواخر دهۀ سی، شاه زیر فشار امریکا مجبور شد به فضای باز سیاسی تن دهد، سنجابی به‌عنوان یکی از مؤثرین جبهۀ ملی فعالیت سیاسی را از سر گرفت. در این دوره او برگزاری انتخابات آزاد را خواستۀ اصلی جبهۀ ملی می‌دانست و خواهان انحلال و ادغام همۀ احزاب ملی در جبهه بود. وقتی علی امینی به صدارت رسید، سنجابی سرسخت‌ترین مخالف او در جبهۀ ملی بود و امینی را وابسته به بیگانه و دولتش را غیرقانونی خواند. در این دوره سنجابی سه بار به زندان افتاد و ماه‌ها حبس را در قزل‌قلعه تحمل کرد اما تلاش‌های سنجابی و یارانش برای کنش مؤثر سیاسی در چارچوب جبهه ملی دوم و سوم، در نتیجه اختلافات داخلی و فشارهای حکومت به جایی نرسید و عقیم ماند. تا اینکه با آغاز نهضت انقلابی در ایران، سنجابی محور فعالیت‌های شخصیت‌های ملی‌گرا در جبهۀ ملی ایران شد. نامۀ سرگشاده‌اش به شاه همراه با دو شخصیت دیگر، بختیار و فروهر را نقطۀ شروع انقلاب اسلامی ارزیابی کرده‌اند. در بخشی از این نامه مشهور سرگشاده خطاب به شاه چنین آمده بود: «تنها راه بازگشت و رشد ایمان و شخصیت فردی و همکاری ملی و خلاصی از تنگنا‌ها و دشواری‌هایی که آینده ایران را تهدید می‌کند ترک حکومت استبدادی، تمکین مطلق به اصول مشروطیت، احیاء حقوق ملت، احترام واقعی به قانون اساسی و اعلامیه جهانی حقوق بشر، انصراف از حزب واحد، آزادی مطبوعات و اجتماعات، آزادی زندانیان و تبعیدشدگان سیاسی و استقرار حکومتی است که متکی بر اکثریت نمایندگان منتخب از طرف ملت باشد و خود را بر طبق قانون اساسی مسئول اداره مملکت بداند.». به‌رغم این کنش سیاسی مشترک با بختیار و فروهر، دکتر سنجابی از آغاز نهضت گرفتار اختلاف با دیگر شخصیت‌های ملی و مذهبی همچون بازرگان، صدیقی و بختیار بود. سنجابی جزو آن دسته از سران جبهۀ ملی محسوب می‌شد که خواهان براندازی حکومت پهلوی بود. اعلامیۀ سه‌ماده‌ای که در پاریس صادر کرد، اعلان سیاست جبهۀ ملی مبنی بر براندازی شاه و بیعت با امام بود. در این بیانیه کوتاه که تیر خلاص جبهه ملی به حکومت شاه بود آمده بود: «سلطنت کنونی ایران با نقض مداوم قوانین اساسی و اعمال ظلم و ترویج فساد و تسلیم در برابر سیاست بیگانه فاقد پایگاه قانونی و شرعی است. جنبش ملی اسلامی ایران با وجود بقای نظام سلطنتی غیرقانونی، با هیچ ترکیب حکومتی موافقت نخواهد کرد. نظام حکومت ایران باید بر اساس موازین اسلام و دموکراسی و استقلال به وسیلۀ مراجعه به آرای عمومی تعیین گردد». 

شاه رفت و انقلاب اسلامی پیروز شد. در یکی دو سال پس از پیروزی انقلاب، دکتر سنجابی ظهور و بروزهایی در سیاست داشت اما فضای تند و انقلابی آن سال‌ها، خیلی زود امثال دکتر سنجابی را که قائل به مبارزات پارلمانی و مرحله به مرحله بودند از صحنه سیاست حذف کرد.

 

۱.خاطرات سیاسی دکتر کریم سنجابی، ص۷۱

۲.همان، ص۷۶

۳.همان ص۱۱۱

 

«امیدها و ناامیدی‌ها؛ خاطرات سیاسی دکتر کریم سنجابی» کریم سنجابی

دیگر مطالب نقد کتاب

تماما مخصوصِ معروفی

عباس معروفی، نویسنده و روزنامه‌نگار معاصر روز پنجشنبه دهم شهریور 1401 در غربت از دنیا رفت. معروفی که اواخر دهه شصت با رمان «سمفونی مردگان» شناخته شد، سال‌ها ناگزیر دور از وطنش و در آلمان زندگی کرد تا عاقبت به دلیل ابتلا به بیماری سرطان یا به قولِ خودش «غمباد»، در سن 65 سالگی در برلین درگذشت. عباس معروفی، متولد 27 اردیبهشت سال 1336 در تهران، از دهه شصت فعالیتِ جدی در زمینه ادبیات را زیر نظر هوشنگ گلشیری و محمدعلی سپانلو آغاز کرد. سال 1369 مجله‌ ادبی «گردون» را راه‌اندازی کرد که چند بار او را پای محاکمه کشاند و دست آخر هم به دلیل توقیف مجله‌اش و تنگ شدن فضای فرهنگی و قتل‌های زنجیره‌ای و مدتی بازجویی در تنگنا قرار گرفت و از ایران رفت. از میان آثاری که او در تبعید نوشت، «تماما مخصوص» او اهمیتی خاص دارد چراکه خود نویسنده و تجربیاتش در این رمان حضوری چشمگیرتر دارد و از این‌رو شاید بتوان آن را نوعی زندگینامه نویسنده دانست گرچه این کتاب درواقع، رمانی است که بر اساس تجربیات زیسته نویسنده نوشته شده و مایه داستانی آن بر این وجه غلبه دارد. 


نامه‌های پر تب‌وتاب بورخس

نامه‌ها شخصی‌ترین مکتوباتِ افراد است که مکنونات درونی و احساسات و افکار پنهان و پیدای آنان را نشان می‌دهد. از این‌رو شاید از خلالِ نامه‌های افراد بیشتر می‌توان به شخصیت، تجربیات زیسته‌شان و روزگاری که سپری کردند پی برد. نامه‌ها به‌طور معمول آخرین بخش از مجموعه آثار چاپ‌شده نویسندگان هستند که گویا بیشتر به درد حرفه‌ای‌ها و منتقدان ادبی می‌آیند اما نامه‌ها خاصیت دیگری نیز دارند و آن اهمیتی است که در زندگینامه‌نویسی افراد پیدا می‌کنند. روایتِ خود افراد از آنچه بر آنان گذشته، بی‌تردید معتبرین روایت از زندگی آن‌هاست. اما اینکه نامه‌ها رد میان دیگر نوشته‌های نویسندگان و هنرمندان کمتر به‌حساب می‌آیند، شاید به این دلیل هم باشد که «نامه» رفته‌رفته ارزش اجتماعی خود را از دست داده و بیشتر خصوصی و حاشیه‌ای به شمار می‌رود. گرچه این اواخر، نامه به‌عنوان یک نوع ادبی شناخته شده و در میان ادبیات جدی و سرگرم‌کننده، جایگاهی برای خود دست‌وپا کرده‌ است. بورخس که نامه‌های او یک دهه بعد از مرگش کشف شد، نامه را تا حدی پوچ و ماحصل ایده‌های ناپخته می‌داند و البته معتقد است گاه نامه متنِ پرمایه‌ای خواهد بود.  نامه‌های او به دو تن از دوستانش که این اواخر در کتابی با عنوان «نامه‌های پر تب‌وتاب» ترجمه و منتشر شد، از ایده‌هایی خبر می‌دهد که بعدها در داستان‌ها و جهانِ نویسنده ظاهر شدند. در سالروز تولد بورخس (24 اوت 1899- 14 ژوئن 1986) مروری می‌کنیم بر نامه‌های یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان قرن بیستم که به مناسبت صد سالگی او منتشر شد.


عبرت از کودتا

از کودتای 28 مرداد 1332 تاکنون حدود هفت دهه می‌گذرد اما این رویداد تاریخی همچنان محلِ نقد و نظراتِ مختلفی است. عمده نقدهایی که به نقشِ عوامل داخلی در کودتا پرداخته‌اند با محوریت حزب توده و عملکرد این حزب در برخورد با نهضت ملی شدن صنعت نفت، دولت ملی، سیاست‌های مصدق و دست آخر، کودتای 28 مرداد شکل گرفته‌اند. در این میان، خلیل ملکی از چهره‌های مطرح سوسیالیست و طرفداران مصدق تندترین نقدها را به حزب توده و رفتار این حزب در مواجهه با کودتا دارد و همین انتقادات مبنای کتابِ «درس 28 مرداد» است که به‌عنوان یکی از منابع مربوط به این واقعه تاریخی قابل‌تأمل و بازخوانی است.


خطابه‌های فروغی

محمدعلی فروغی از جمله شخصیت‌های پرمناقشه در تاریخ معاصر ماست. به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، فروغی به دلیل نقش موثرش در لحظات تاریخی روی کار آمدن پهلوی اول و دوم، و همچنین عضویتش در تشکیلات فراماسونری، مورد طعن و لعن بود و تا سال‌ها سخن گفتن از آثار و کارنامه‌ی سیاسی یا فرهنگی‌اش در عرصه رسمی امکان نداشت. اما در یک دهه‌ی اخیر، فضای مناسب‌تری برای بررسی نقاط قوت و ضعف او پدید آمده است. در سال‌های اخیر انتشار یادداشت‌ها و خاطرات فروغی در چندین جلد و همچنین تالیف برخی کتاب‌ها درباره‌ی زندگی و آثار او به شناساندن این شخصیت تاثیرگذار کمک بزرگی کرده است.

از جمله آثار مهمی که می‌تواند راهنمای ما برای دریافت بهتر از شخصیت و کارنامه فروغی باشد، کتابی‌ست با عنوان سیاست‌نامه‌ی ذکاءالملک؛ مقاله‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌های محمدعلی فروغی که اخیرا توسط انتشارات بنیاد موقوفات افشار منتشر شده است. این کتاب را سال‌ها قبل در اواخر دهه‌ي ۱۳۸۰، ایرج افشار و هرمز همایون‌پور گردآوری کرده بودند و حالا پس از گذشت بیش از یک دهه، بنیاد موقوفات افشار این اثر مهم را در شمایل مرغوب‌تری تجدید چاپ نموده است.


‌خداپرستان سوسیالیست

نقش و عملکرد نیروهای مذهبی در رویدادها و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران و رابطه و تعامل آن نیروها با یکدیگر و با دیگر جریان‌های سیاسی از جمله مباحثِ مهم تاریخ معاصر ایران است که محمدحسین خسروپناه در کتابِ «خداپرستان سوسیالیست: از محفل‌ها تا جمعیت آزادی مردم ایران» به آن پرداخته است. خسروپناه پیش از این نیز در آثاری همچون «سازمان افسران حزب توده ایران»، نشان داده است که در تاریخ‌نگاری به مستندسازیِ دقیق علاقه دارد و در عین حال به روایتِ صرف وقایع بسنده نمی‌کند و تحلیلی از رویدادهای تاریخی در آثارش ارائه می‌دهد. او در گزارش وقایع تاریخی یا تاریخچه و سرگذشت حزب یا گروه و جریان سیاسی، به نقل‌قول‌ها و اسناد و مقالات موجود از آن واقعه یا جریان، استناد می‌کند و از این‌رو درهم‌آمیختگیِ روایت مستند و تحلیل تاریخی از نکات قابل تأمل در آثار و نوع تاریخ‌نگاری خسروپناه است که در کتابِ اخیرش، «خداپرستان سوسیالیست» نیز مشهود است.


یک انقلابی تمام‌وقت

مهدی خانباباتهرانی، یکی از مشهورترین کنشگران جنبش مارکسیستی در ایران، در کتاب خاطراتش ما را به سفری دور و دراز به دل تاریخ می‌برد. همسفر او در این بازگشت به گذشته، حمید شوکت است. کسی که با تسلط کم‌نظیر به تاریخ چپ در ایران، در جای‌جای کارنامه سیاسی تهرانی، با طرح سوالات انتقادی درباره جنبش مارکسیستی ایران، تلاش می‌کند عنوان کتاب را-نگاهی از  درون به جنبش چپ ایران- با معنا سازد و الحق که در این کار موفق است. با تهرانی از روزهای پرالتهاب پس از کودتای ۲۸ مرداد آغاز می‌کنیم و همراهش صفحاتی چون انشعاب از حزب توده، تاسیس کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در اروپا، سفر تشکیلاتی به چین و دیدار با مائو، نظاره‌گری در دوران انقلاب فرهنگی چین، ایام انقلاب ۱۳۵۷ و پس از آن را مرور می‌کنیم. حافظه مثال‌زدنی تهرانی، طنز تلخ و کلام شیرین او در کنار صراحتش در نقد گذشته، این کتاب را تبدیل به یکی از نمونه‌های موفق تاریخ شفاهی در ایران کرده است.


زندگینامه و سفرنامه شاعر انقلابی

اتوبیوگرافی‌‌، سفرنامه‌ و یادداشت‌های روزانه اگرچه متفاوت‌ از هم‌ هستند و فرم‌های مختلف نوشتاری به شمار می‌روند، اما یک جنبه مهم مشترک دارند و آن اینکه در هر سه فرم، نویسنده از خودش، حوادث زندگی و افکارش، می‌نویسد. به همین خاطر است که سفرنامه‌نویسی را هم می‌توان گونه‌ای از سرگذشت‌نامه‌نویسی دانست. به تعبیر دیگر، سفرنامه‌نویسی هم نوعی گزارش حال یا حسب‌حال است. شاید عجیب باشد اما نویسندگان و شاعران و هنرمندان و چهره‌های اجتماعی و سیاسی ما به ندرت به سراغ خودزندگینامه‌نویسی، سفرنامه‌نویسی و نوشتن یادداشت‌های روزانه رفته‌اند و اگر تعداد آثار فارسی را در این سه فرم نوشتاری با تعداد آثار مشابه خارجی مقایسه کنیم این تفاوت آشکارا به چشم‌مان می‌آید. اینکه چرا ما به طور تاریخی علاقه‌ای به نوشتن سفرنامه، اتوبیوگرافی و یادداشت‌ روزانه نداشته‌ایم و این عادت را حتی در دوره معاصر هم ترک نکرده‌ایم، شاید بیش از هرچیز به مناسبات اجتماعی و سیاسی تاریخ‌مان مربوط باشد. به این‌که تقریبا همیشه مجبور بوده‌ایم خودمان را از دید پنهان کنیم؛ نه فقط افکار و عقاید و اتفاقات زندگی‌مان را، بلکه فراتر از آن، سفرهایمان و این‌که چه خورده یا چه پوشیده‌ایم یا چه کسانی را دیده‌ایم هم باید پنهان می‌مانده‌اند یا جور دیگری گفته می‌شدند. با این‌حال ناصرخسرو را می‌توان اولین کسی دانست که سفرنامه‌ای به زبان فارسی نوشته است. سفرنامه‌ای که بسیار هم مشهور است و از متون مهم تاریخ ادبیات فارسی به شمار می‌رود.