معبر پردردسر ملی شدن نفت

خواب آشفته نفت: مروری بر کامل‌ترین پژوهش تاریخ نفت ایران

1399/12/29

ملی شدن صنعت نفت ایران هفتاد ساله شد. همیشه، آخرین روز سال، ۲۹ اسفند با نهضت ملی نفت و نام دکتر مصدق پیوند دارد. در این هفتاد سال انبوهی از  مطالعات و کتب و نشریات درباره تاریخ‌نگاری نهضت ملی نفت و کارنامه دکتر مصدق منتشر شده است. آثاری که از شَر داوری‌های یک‌طرفه در امان نبوده‌اند. برخی در ستایش از مصدق زیاده رفته‌اند و برخی دیگر در انتقاد از او و نهضت ملی نفت از جاده انصاف خارج شده‌اند. اما اگر قصد یک مطالعه همه‌جانبه و درک ظریف‌ترین وقایع و حوادث تاریخ نفت ایران را دارید، بهترین و مناسب‌ترین کتاب، «خواب آشفته نفت» اثر بی‌همتای محمدعلی موحد است. پژوهشی پردامنه که در چهار جلد منتشر شده است. اولین جلد از مجموعه «خواب آشفته نفت» بیست سال پیش منتشر شد و آخرین رساله آن، در سال ۱۳۹۳ منتشر شده است. اثر موحد را باید کامل‌ترین پژوهش منتشرشده درباره تاریخ نفت ایران دانست. این اثر چهارجلدی، تحولات مربوط به نفت و تأثیر آن بر سیاست داخلی و خارجی ایران را از قرارداد دارسی و کشف نفت در ایران آغاز می‌کند و تا کودتای ۲۸ مرداد و امضای قرارداد کنسرسیوم ادامه می‌دهد. سه جلد اصلی کتاب، مربوط به دهه بیست و ابتدای دهه سی و درباره دوران کنشگری دکتر محمد مصدق در عرصه سیاست ایران است و جلد چهارم به سال‌های انتهای دوره قاجار و به‌خصوص تحولات مربوط به نفت در دوران زمامداری رضاشاه پهلوی پرداخته است. مروری کوتاه بر هرکدام از مجلدات خواب آشفته نفت می‌تواند در معرفی بهتر این کتاب یاری‌مان کند:

 

جلد نخست: دکتر مصدق و نهضت ملی ایران؛ بخش اول

دکتر موحد در جلد اول کتابش از دهه بیست آغاز می‌کند. زمانی که در سال ۱۳۲۳ با مطرح شدن درخواست شوروی برای اخذ امتیاز نفت شمال ایران، موضوع نفت تبدیل به یک مسئله در افکار عمومی ایرانیان شد و با مخالفت عمومی در برابر اعطای امتیاز جدید به روس‌ها، بحث تجدیدنظر در قرارداد نفت جنوب با انگلیسی‌ها نیز مطرح شد. در این جلد سیر تحولاتی که در سال‌های ۱۳۲۳ تا ۱۳۲۹ به تصویب ماده‌واحده ملی شدن صنعت نفت ایران انجامید، بررسی شده است و سپس به نخست‌وزیری رسیدن دکتر مصدق با هدف اجرایی کردن قانون ملی شدن نفت و کابینه اول او پرداخته شده است. کتاب به‌خوبی برای ما توضیح می‌دهد که چگونه ایرانیان با یک خوش‌بینی مفرط برای اداره صنعت نفت و فروش آن، بی‌اطلاع از ظرایف کار و اهرم‌های دولت‌ انگلیس برای تحریم ایران، انگلیسی‌ها را خلع ید کردند. فرایندی که به توقف تولید و فروش نفت ایران منجر شد. در این مجلد همچنین مذاکرات دامنه‌دار مصدق با دولت‌های آمریکا و انگلیس و همچنین شیوه بررسی اختلافات میان و ایران و انگلیس در دیوان بین‌المللی لاهه و شورای امنیت سازمان ملل شرح داده شده است. فصل پایانی این مجلد به استعفای مصدق از نخست‌وزیری در تیرماه ۱۳۳۱، نخست‌وزیری کوتاه‌مدت قوام‌السلطنه و روی کار آمدن دوباره مصدق پس از قیام ملی ۳۰ تیرماه ۱۳۳۱ اختصاص دارد.

جلد دوم: دکتر مصدق و نهضت ملی ایران

این جلد به دوران یک‌ساله کابینه دوم دکتر مصدق از قیام سی تیرماه ۱۳۳۱ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ اختصاص دارد. موحد در این جلد برای‌مان توضیح می‌دهد که چه فرایندی باعث شد که دکتر مصدق یک سال پس از روی کار آمدن در پی یک قیام ملی، در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با همکاری مجموعه نیروهای سیاسی داخلی و خارجی مخالفش سرنگون شد. در این مجلد ادامه مذاکرات بی‌نتیجه نفت میان ایران و دولت‌های امریکا و انگلیس را می‌خوانیم. مذاکراتی که با سرسختی مصدق و یارانش و قلدری انگلستان، شکست خورد و باعث شد امریکا نیز با انگلستان برای سرنگونی مصدق همداستان شود. همچنین در این جلد، روند شکاف در میان هواداران مصدق و اختلاف در جبهه ملی بررسی شده و در پایان کار کودتای مرداد ۱۳۳۲ و نقش نیروهای داخلی و خارجی در آن ارزیابی شده است. فصل پایانی کتاب داوری درباره کارنامه مصدق و کاراکتر سیاسی او از زوایای مختلف را بررسی کرده است.

جلد سوم: از کودتای ۲۸ مرداد تا سقوط دولت زاهدی

بخش بزرگی از این مجلد به دادگاه نظامی دکتر مصدق و شیوه رفتار او در دادگاه می‌پردازد. همچنین بررسی مطالب مطرح‌شده در دادگاه نیز خود تاریخچه‌ای کوتاه از حوادث نهضت ملی نفت به روایت مصدق و یارانش است. بخش دیگر کتاب به مذاکرات ایران با غرب منجر به امضای قرارداد کنسرسیوم اختصاص دارد. موحد توضیح می‌دهد که چگونه سردمداران خارجی سرنگونی مصدق در مذاکره با دولت ایران به قراردادی برای از سرگیری صادرات نفت ایران رسیدند. قراردادی که در آن سهم شرکت‌های آمریکایی به دلیل نقش این کشور در کودتای ۲۸ مرداد، از انگلستان بیشتر شد. مجموعه مذاکرات و تعاملات دولت سرلشگر زاهدی، دولت برآمده از کودتا علیه مصدق با غرب روند پیوستن دوباره ایران به اردوگاه غرب و مستحکم شدن جای پای شاه به‌عنوان متحد اصلی آمریکا در خاورمیانه را نیز تحلیل کرده و ارتباط این تحولات با موضوع نفت را نشان داده است.

جلد چهارم: از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه

دکتر موحد در آخرین جلد از مجموعه چهارجلدی «خواب آشفته نفت»، فلش‌بکی به تاریخ سیاسی نفت ایران قبل از دهه بیست می‌زند. این دوره، کم‌تر موضوع پژوهش عمیق و دامنه‌دار بوده و از این منظر این جلد از کتاب موحد را که در دهه نود منتشر شد، متمایز و برجسته کرده است. در این جلد موحد ضمن بررسی روند کشف نفت در ایران و سال‌های نخستین صادرات نفت، بر مواجهه دولت‌های ایران پس از انقلاب مشروطه تا سقوط رضاشاه با مسئله نفت و تلاش آنان برای افزایش سودشان از آن می‌پردازد. خواندنی‌ترین بخش کتاب، مربوط به مذاکرات دامنه‌دار تیمورتاش وزیر دربار پهلوی از سال ۱۳۰۷ تا سال ۱۳۱۲ با شرکت نفت ایران و انگلیس و تلاش دولتمردان پهلوی برای بالا بردن سودشان از قرارداد دارسی‌ است. شکست تیمورتاش در مذاکرات و دسیسه‌چینی انگلیسی‌ها علیه او منجر به برکناری و جان باختنش شد. رضاشاه نیز به‌رغم تلاش نخستین برای لغو قرارداد دارسی مجبور به امضای قرارداد جدید و غیرمنصفانه دیگری با شرکت نفت شد. روند این تحولات بر اساس جدیدترین اسناد غربی و ایرانی موضوع اصلی آخرین جلد کتاب موحد است.

با مطالعه «خواب آشفته نفت»، داوری درباره کارنامه سیاست‌ورزی بازیگران ایرانی عرصه سیاست در سه دهه نخستین قرن جاری آسان‌تر خواهد بود. بازیگرانی که هر کدام در ادوار مختلف برای بالا بردن سهم سود ایران از این سرمایه ملی تلاش کردند. «خواب آشفته نفت» همچنین به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه اقتصاد نفت برای دهه‌ها بر سیاست در ایران سایه افکند و وضعیت ایران در نظام بین‌الملل را تحت تأثیر قرار می‌داد.

 «خواب آشفته نفت»، دوره چهارجلدی، محمدعلی موحد، نشر کارنامه


خواب آشفته نفت محمدعلی موحد

دیگر مطالب نقد کتاب

تماما مخصوصِ معروفی

عباس معروفی، نویسنده و روزنامه‌نگار معاصر روز پنجشنبه دهم شهریور 1401 در غربت از دنیا رفت. معروفی که اواخر دهه شصت با رمان «سمفونی مردگان» شناخته شد، سال‌ها ناگزیر دور از وطنش و در آلمان زندگی کرد تا عاقبت به دلیل ابتلا به بیماری سرطان یا به قولِ خودش «غمباد»، در سن 65 سالگی در برلین درگذشت. عباس معروفی، متولد 27 اردیبهشت سال 1336 در تهران، از دهه شصت فعالیتِ جدی در زمینه ادبیات را زیر نظر هوشنگ گلشیری و محمدعلی سپانلو آغاز کرد. سال 1369 مجله‌ ادبی «گردون» را راه‌اندازی کرد که چند بار او را پای محاکمه کشاند و دست آخر هم به دلیل توقیف مجله‌اش و تنگ شدن فضای فرهنگی و قتل‌های زنجیره‌ای و مدتی بازجویی در تنگنا قرار گرفت و از ایران رفت. از میان آثاری که او در تبعید نوشت، «تماما مخصوص» او اهمیتی خاص دارد چراکه خود نویسنده و تجربیاتش در این رمان حضوری چشمگیرتر دارد و از این‌رو شاید بتوان آن را نوعی زندگینامه نویسنده دانست گرچه این کتاب درواقع، رمانی است که بر اساس تجربیات زیسته نویسنده نوشته شده و مایه داستانی آن بر این وجه غلبه دارد. 


نامه‌های پر تب‌وتاب بورخس

نامه‌ها شخصی‌ترین مکتوباتِ افراد است که مکنونات درونی و احساسات و افکار پنهان و پیدای آنان را نشان می‌دهد. از این‌رو شاید از خلالِ نامه‌های افراد بیشتر می‌توان به شخصیت، تجربیات زیسته‌شان و روزگاری که سپری کردند پی برد. نامه‌ها به‌طور معمول آخرین بخش از مجموعه آثار چاپ‌شده نویسندگان هستند که گویا بیشتر به درد حرفه‌ای‌ها و منتقدان ادبی می‌آیند اما نامه‌ها خاصیت دیگری نیز دارند و آن اهمیتی است که در زندگینامه‌نویسی افراد پیدا می‌کنند. روایتِ خود افراد از آنچه بر آنان گذشته، بی‌تردید معتبرین روایت از زندگی آن‌هاست. اما اینکه نامه‌ها رد میان دیگر نوشته‌های نویسندگان و هنرمندان کمتر به‌حساب می‌آیند، شاید به این دلیل هم باشد که «نامه» رفته‌رفته ارزش اجتماعی خود را از دست داده و بیشتر خصوصی و حاشیه‌ای به شمار می‌رود. گرچه این اواخر، نامه به‌عنوان یک نوع ادبی شناخته شده و در میان ادبیات جدی و سرگرم‌کننده، جایگاهی برای خود دست‌وپا کرده‌ است. بورخس که نامه‌های او یک دهه بعد از مرگش کشف شد، نامه را تا حدی پوچ و ماحصل ایده‌های ناپخته می‌داند و البته معتقد است گاه نامه متنِ پرمایه‌ای خواهد بود.  نامه‌های او به دو تن از دوستانش که این اواخر در کتابی با عنوان «نامه‌های پر تب‌وتاب» ترجمه و منتشر شد، از ایده‌هایی خبر می‌دهد که بعدها در داستان‌ها و جهانِ نویسنده ظاهر شدند. در سالروز تولد بورخس (24 اوت 1899- 14 ژوئن 1986) مروری می‌کنیم بر نامه‌های یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان قرن بیستم که به مناسبت صد سالگی او منتشر شد.


عبرت از کودتا

از کودتای 28 مرداد 1332 تاکنون حدود هفت دهه می‌گذرد اما این رویداد تاریخی همچنان محلِ نقد و نظراتِ مختلفی است. عمده نقدهایی که به نقشِ عوامل داخلی در کودتا پرداخته‌اند با محوریت حزب توده و عملکرد این حزب در برخورد با نهضت ملی شدن صنعت نفت، دولت ملی، سیاست‌های مصدق و دست آخر، کودتای 28 مرداد شکل گرفته‌اند. در این میان، خلیل ملکی از چهره‌های مطرح سوسیالیست و طرفداران مصدق تندترین نقدها را به حزب توده و رفتار این حزب در مواجهه با کودتا دارد و همین انتقادات مبنای کتابِ «درس 28 مرداد» است که به‌عنوان یکی از منابع مربوط به این واقعه تاریخی قابل‌تأمل و بازخوانی است.


خطابه‌های فروغی

محمدعلی فروغی از جمله شخصیت‌های پرمناقشه در تاریخ معاصر ماست. به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، فروغی به دلیل نقش موثرش در لحظات تاریخی روی کار آمدن پهلوی اول و دوم، و همچنین عضویتش در تشکیلات فراماسونری، مورد طعن و لعن بود و تا سال‌ها سخن گفتن از آثار و کارنامه‌ی سیاسی یا فرهنگی‌اش در عرصه رسمی امکان نداشت. اما در یک دهه‌ی اخیر، فضای مناسب‌تری برای بررسی نقاط قوت و ضعف او پدید آمده است. در سال‌های اخیر انتشار یادداشت‌ها و خاطرات فروغی در چندین جلد و همچنین تالیف برخی کتاب‌ها درباره‌ی زندگی و آثار او به شناساندن این شخصیت تاثیرگذار کمک بزرگی کرده است.

از جمله آثار مهمی که می‌تواند راهنمای ما برای دریافت بهتر از شخصیت و کارنامه فروغی باشد، کتابی‌ست با عنوان سیاست‌نامه‌ی ذکاءالملک؛ مقاله‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌های محمدعلی فروغی که اخیرا توسط انتشارات بنیاد موقوفات افشار منتشر شده است. این کتاب را سال‌ها قبل در اواخر دهه‌ي ۱۳۸۰، ایرج افشار و هرمز همایون‌پور گردآوری کرده بودند و حالا پس از گذشت بیش از یک دهه، بنیاد موقوفات افشار این اثر مهم را در شمایل مرغوب‌تری تجدید چاپ نموده است.


‌خداپرستان سوسیالیست

نقش و عملکرد نیروهای مذهبی در رویدادها و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران و رابطه و تعامل آن نیروها با یکدیگر و با دیگر جریان‌های سیاسی از جمله مباحثِ مهم تاریخ معاصر ایران است که محمدحسین خسروپناه در کتابِ «خداپرستان سوسیالیست: از محفل‌ها تا جمعیت آزادی مردم ایران» به آن پرداخته است. خسروپناه پیش از این نیز در آثاری همچون «سازمان افسران حزب توده ایران»، نشان داده است که در تاریخ‌نگاری به مستندسازیِ دقیق علاقه دارد و در عین حال به روایتِ صرف وقایع بسنده نمی‌کند و تحلیلی از رویدادهای تاریخی در آثارش ارائه می‌دهد. او در گزارش وقایع تاریخی یا تاریخچه و سرگذشت حزب یا گروه و جریان سیاسی، به نقل‌قول‌ها و اسناد و مقالات موجود از آن واقعه یا جریان، استناد می‌کند و از این‌رو درهم‌آمیختگیِ روایت مستند و تحلیل تاریخی از نکات قابل تأمل در آثار و نوع تاریخ‌نگاری خسروپناه است که در کتابِ اخیرش، «خداپرستان سوسیالیست» نیز مشهود است.


یک انقلابی تمام‌وقت

مهدی خانباباتهرانی، یکی از مشهورترین کنشگران جنبش مارکسیستی در ایران، در کتاب خاطراتش ما را به سفری دور و دراز به دل تاریخ می‌برد. همسفر او در این بازگشت به گذشته، حمید شوکت است. کسی که با تسلط کم‌نظیر به تاریخ چپ در ایران، در جای‌جای کارنامه سیاسی تهرانی، با طرح سوالات انتقادی درباره جنبش مارکسیستی ایران، تلاش می‌کند عنوان کتاب را-نگاهی از  درون به جنبش چپ ایران- با معنا سازد و الحق که در این کار موفق است. با تهرانی از روزهای پرالتهاب پس از کودتای ۲۸ مرداد آغاز می‌کنیم و همراهش صفحاتی چون انشعاب از حزب توده، تاسیس کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در اروپا، سفر تشکیلاتی به چین و دیدار با مائو، نظاره‌گری در دوران انقلاب فرهنگی چین، ایام انقلاب ۱۳۵۷ و پس از آن را مرور می‌کنیم. حافظه مثال‌زدنی تهرانی، طنز تلخ و کلام شیرین او در کنار صراحتش در نقد گذشته، این کتاب را تبدیل به یکی از نمونه‌های موفق تاریخ شفاهی در ایران کرده است.


زندگینامه و سفرنامه شاعر انقلابی

اتوبیوگرافی‌‌، سفرنامه‌ و یادداشت‌های روزانه اگرچه متفاوت‌ از هم‌ هستند و فرم‌های مختلف نوشتاری به شمار می‌روند، اما یک جنبه مهم مشترک دارند و آن اینکه در هر سه فرم، نویسنده از خودش، حوادث زندگی و افکارش، می‌نویسد. به همین خاطر است که سفرنامه‌نویسی را هم می‌توان گونه‌ای از سرگذشت‌نامه‌نویسی دانست. به تعبیر دیگر، سفرنامه‌نویسی هم نوعی گزارش حال یا حسب‌حال است. شاید عجیب باشد اما نویسندگان و شاعران و هنرمندان و چهره‌های اجتماعی و سیاسی ما به ندرت به سراغ خودزندگینامه‌نویسی، سفرنامه‌نویسی و نوشتن یادداشت‌های روزانه رفته‌اند و اگر تعداد آثار فارسی را در این سه فرم نوشتاری با تعداد آثار مشابه خارجی مقایسه کنیم این تفاوت آشکارا به چشم‌مان می‌آید. اینکه چرا ما به طور تاریخی علاقه‌ای به نوشتن سفرنامه، اتوبیوگرافی و یادداشت‌ روزانه نداشته‌ایم و این عادت را حتی در دوره معاصر هم ترک نکرده‌ایم، شاید بیش از هرچیز به مناسبات اجتماعی و سیاسی تاریخ‌مان مربوط باشد. به این‌که تقریبا همیشه مجبور بوده‌ایم خودمان را از دید پنهان کنیم؛ نه فقط افکار و عقاید و اتفاقات زندگی‌مان را، بلکه فراتر از آن، سفرهایمان و این‌که چه خورده یا چه پوشیده‌ایم یا چه کسانی را دیده‌ایم هم باید پنهان می‌مانده‌اند یا جور دیگری گفته می‌شدند. با این‌حال ناصرخسرو را می‌توان اولین کسی دانست که سفرنامه‌ای به زبان فارسی نوشته است. سفرنامه‌ای که بسیار هم مشهور است و از متون مهم تاریخ ادبیات فارسی به شمار می‌رود.