نابغه‌ای که دیوانه‌اش می‌پنداشتند

رمانی درباره ونسان ون‌گوگ

1400/05/06

زندگیِ عجیب ونسان ون‌گوگ، نقاش مطرح هلندی، فراز و نشیبِ بسیار داشته است و روایت‌هایی از آن هست که گاه خلافِ یکدیگرند یا نقاط تاریک و مبهمی دارند که یکی از آن‌ها مرگِ زودهنگامِ این نابغه هنری است که تا سال‌ها خودکشی خوانده می‌شد اما یافته‌هایی در خودکشی بودنِ این مرگ تردید انداخت. به هر روی درباره زندگیِ ون‌گوگ چندین کتاب نوشته شده که دستمایه ساختِ فیلم‌هایی نیز بوده است. از این میان همه توافق دارند که مهم‌ترین و جامع‌ترین منبع برای درک و شناختِ ون‌گوگ به‌عنوان یک هنرمند و نیز یک انسانِ دردمند، مجموعه نامه‌هایی است که بین او و برادرش، تئودور ون‌گوگ ردوبدل شده است و بسیاری منتقدان معتقدند «این نامه‌ها پایه همه دانش ما درباره افکار و عقاید ون‌گوگ است». این نامه‌ها که رقمی بالا دارند، بین سال‌های 1872 تا 1890 نوشته شده‌اند و 650 نامه از ونسان و 40 نامه از تئو را در بردارند. یکی از آثاری که معتبرترین زندگینامه ون‌گوگ به شمار می‌رود و بر مبنای این نامه‌ها نوشته شده، «شور زندگی» (Lust for Life) نام دارد که چند بار توسط مترجمان مختلف به فارسی ترجمه شده است.

 

ونسان ون‌گوگ چنان‌که نقل می‌کند از خوانندگانِ پروپاقرص زندگینامه هنرمندان بوده است و انتظار داشته زندگی هنرمندان مطابق شخصیت هنری و جنسِ هنرشان باشد. با خواندنِ زندگینامه‌های ون‌گوگ، به‌خصوص کتابِ «شور زندگی» که روایتی ادبی از زندگیِ این نقاش است، می‌توان خط‌وربط زندگی و شخصیت او با نقاشی‌هایش را پیدا کرد. «شور زندگی» نوشته ایروینگ استون، نویسنده اهلِ آمریکا است که آمیخته‌ای از واقعیت و افسانه است. استون در اثر ادبیِ خود با وفاداری به سیر واقعی زندگی ون‌گوگ و نقاط عطف آن، رمانی خلق کرده که از عنصر تخیل نیز بهره گرفته است. ابوالحسن تهامی، مترجمِ کتابِ «شور زندگی» که در نشر نگاه منتشر شده است، درباره این اثر می‌نویسد: «شور زندگی، روایت زندگی ونسان ون‌گوگ است. تاکنون هیچ نقاشی همچون ون‌گوگ چنین برانگیختۀ قدرت خلاقه ویرانگر خود نبوده است و هرگز طغیان درونی خلاقیت بدین گونه او را از رسیدن به سرخوشی و نیک‌بختی باز نداشته است. ونسان ون‌گوگ هنرمندی نابغه بود و زندگی‌اش، کشمکشی وقفه‌ناپذیر با فقر و نومیدی و جنون.»

کتابِ «شور زندگی»، فضای پاریس پساامپرسیونیستی را ماهرانه به تصویر می‌کشد و رهیافت ون‌گوگ به جهان هنر و فرآیند تحول او را بازمی‌آفریند. در این کتاب، زندگی ون‌گوگ نه‌تنها در جایگاه یک نقاشِ مطرح بلکه به‌عنوان شخصیتی یگانه روایت می‌شود که تمام عمر خود را در سختی و مرارت اما سرشار از شور حیات سپری کرد و از این‌رو سرگذشت او به رمانی سرشار از احساسات عمیق انسانی و شگفتی‌های زندگی بدل شده است. «شور زندگی» در سال 1934 نوشته شده است. این رمانِ بیوگرافیک نخستین اثر مهمِ استون است که بر پایه مکاتباتِ ونسان و تئو و هم‌چنین تحقیق میدانی شکل گرفته است. بنابراین، این کتاب در عین حال که زندگینامه‌ای از ون‌گوگ است، اثری ادبی است و ون‌گوگ در آن به قالبِ یک شخصیت ادبیِ جذاب درآمده است. البته اینکه واقعیتِ زندگی یکی از معروف‌ترین و عجیب‌ترین نقاشان جهان، دستمایه حوادث رمان است، به آن جلوه زندگینامه‌ای بیشتری بخشیده است. وفاداری استون به واقعیتِ زندگی ونسان ون‌گوگ و مستندسازی آن، در عین پیچیدگی روایی و شخصیت‌پردازی ادبی، موجب شده است تا «شور زندگی» به‌عنوان مهم‌ترین و مستندترین زندگینامه ون‌گوگ پذیرفته شود. این کتاب چنان‌که محمد اسلامی ندوشن می‌نویسد: «آمیخته دلپذیری از افسانه و حقیقت است که سرگذشت زندگی ونسان ون‌گوگ را در قالب داستان عرضه می‌کند. با آنکه قسمت‌هایی از کتاب از روی تخیل پرداخته شده، می‌توان داشت که روح و جوهر واقعیت در آن گم نیست.» ایروینگ استون، با شکیبایی بسیار، مدارک معتبری را درباره ون‌گوگ گردآورده است و برای آن‌که اثرش را مستندتر کند، به تمام نقاطی که اقامتگاه یا گذرگاه او بوده است، سفر کرده تا از نزدیک اوضاع آن مکان‌ها و فضای حاکم بر آن را به چشم ببیند. علاوه بر این، او با کسانی که خاطره یا روایتی از زندگی این نقاش هلندی داشتند، به گفتگو نشسته است و تلاش کرده تا سرحد امکان تصویری شبیه به اصل از ون‌گوگ به دست دهد. در این میان، چنان‌که اشاره شد، او به نامه‌های ونسان به برادرش تئو بسیار ارجاع داده تا حدی که می‌توان گفت این نامه‌ها در کنار گفتگوها و مشاهداتش، مهم‌ترین منبع او برای پژوهش درباره ون‌گوگ بوده است. چراکه ون‌گوگ در این نامه‌ها بدون واسطه و صادقانه از اوضاع زندگی، احساسات و افکارش نوشته است. ایروینگ استون سرنوشتِ پرماجرای ون‌گوگ را به‌مثابه یک هنرمند نابغه مجنون به تصویر می‌کشد: تمام دشواری‌های او در زندگی و لحظاتی را که او در جنون سر کرد و فقری را که همیشه در طول حیاتش با آن دست‌وپنجه نرم می‌کرد. هم‌چنین کتاب به نقاط عطفِ زندگی این هنرمند هم به‌تفصیل می‌پردازد: از ماجرای گوش بریدنِ ون‌گوگ که روایت‌های بسیاری پیرامون آن وجود دارد تا عشق شیفتگی او به یک دختر روسپی که او را به دام جنون کشاند.

از جذابیت‌های «شور زندگی» یکی هم این است که به‌واسطه ارتباط ون‌گوگ با فضای هنری روزگارش، پای شخصیت‌های مطرح دیگر از دنیای هنر هم به رمان باز می‌شود. از جمله این شخصیت‌ها پل گوگن، نقاش مطرح فرانسوی است که در شمار دوستان نزدیک ون‌گوگ بوده است. رمانِ استون در نُه بخش روایت می‌شود که عناوین آن‌ها بر اساسِ مکان‌های زندگی ون‌گوگ انتخاب شده‌اند: لندن، بُریناژ، اتن، لاهه، نونن، پاریس، آرل، سن‌رُمی. علاوه بر اینکه به‌عنوان مستندترین و معتبرترین زندگینامه ون‌گوگ خود را ثبت کرده است، از موفقیت‌های این رمان می‌توان به فیلمی اشاره کرد که بر اساس آن در سال 1956 ساخته شد و این اقتباس در همان سال توانست جایزه اسکار را از آن خود کند.

داستان علاقه استون به ون‌گوگ و تصمیم او برای نوشتن زندگینامه این نقاش هم درخور توجه است: این نویسنده آمریکایی پیش از نوشتن کتابی درباره ون‌گوگ، نویسنده‌ای پرکار بود که چندین رمان و نمایشنامه ناموفق در کارنامه خود داشت. در همین دوران بود که او به‌طور اتفاقی گذرش به یک گالری در پاریس می‌افتد و یا آثار ون‌گوگ مواجه می‌شود یا به قولِ خودش ون‌گوگ را کشف می‌کند. خودش درباره این تجربه می‌گوید: «این جذاب‌ترین تجربه زندگی من بود. احساس کردم باید درباره ون‌گوگ بیشتر بدانم. با اینکه هنوز خام و جوان بودم و توان و دانش کافی برای نوشتن کتابی درباره ونسان ون‌گوگ را نداشتم، می‌دانستم باید تلاش کنم و اگر این کار را نکنم دیگر هرگز چیز دیگری نخواهم نوشت.»

استون بی‌درنگ دست به کار شد تا امکانات و اطلاعاتِ لازم برای نوشتن اثری درباره ون‌گوگ را تدارک ببیند. به نیویورک برگشت و فی‌الفور شروع کرد به نوشتن مطالبی برای نشریات تا پول کافی پس‌انداز کند و به اروپا برگردد و کار خود را آغاز کند. و کار او چیزی نبود جز نوشتن درباره ون‌گوگ، او به این باور رسیده بود و به‌رغمِ تمام سختی‌ها و موانع از آن دست برنداشت. مدتی بعد او در اروپا به تمام مکان‌هایی که ردی از ون‌گوگ آنجا بود سر کشید و ماده خامِ لازم برای روایتِ زندگینامه ون‌گوگ جمع کرد. سال نخستین نسخه رمانش را به پایان رساند اما ناشران متعددی آن را رد کردند و تن به چاپش ندادند. چند سال بعد او با ناشری آشنا شد و به پیشنهاد او تغییرات و اصلاحاتی در کتابش انجام داد و آن را به چاپ سپرد، در حالی که هرگز تصور نمی‌کرد رمانش درباره زندگی ون‌گوگ، به مهم‌ترین و معتبرترین اثر درباره این هنرمند نابغه بدل شود.

منابع:

- شور زندگی، ایروینگ استون، ترجمه ابوالحسن تهامی، انتشارات نگاه.

 - شور زندگی، ایروینگ استون، برگردان محمدعلی اسلامی ندوشن، انتشارات امیرکبیر.

 - Irving Stone, Author of 'Lust for Life' Dies at 86, Albin Krebs, Aug. 28, 1989, The New York Times.


شور زندگی ایروینگ استون ابوالحسن تهامی محمدعلی اسلامی ندوشن ونسان ون‌گوگ

دیگر مطالب نقد کتاب

تماما مخصوصِ معروفی

عباس معروفی، نویسنده و روزنامه‌نگار معاصر روز پنجشنبه دهم شهریور 1401 در غربت از دنیا رفت. معروفی که اواخر دهه شصت با رمان «سمفونی مردگان» شناخته شد، سال‌ها ناگزیر دور از وطنش و در آلمان زندگی کرد تا عاقبت به دلیل ابتلا به بیماری سرطان یا به قولِ خودش «غمباد»، در سن 65 سالگی در برلین درگذشت. عباس معروفی، متولد 27 اردیبهشت سال 1336 در تهران، از دهه شصت فعالیتِ جدی در زمینه ادبیات را زیر نظر هوشنگ گلشیری و محمدعلی سپانلو آغاز کرد. سال 1369 مجله‌ ادبی «گردون» را راه‌اندازی کرد که چند بار او را پای محاکمه کشاند و دست آخر هم به دلیل توقیف مجله‌اش و تنگ شدن فضای فرهنگی و قتل‌های زنجیره‌ای و مدتی بازجویی در تنگنا قرار گرفت و از ایران رفت. از میان آثاری که او در تبعید نوشت، «تماما مخصوص» او اهمیتی خاص دارد چراکه خود نویسنده و تجربیاتش در این رمان حضوری چشمگیرتر دارد و از این‌رو شاید بتوان آن را نوعی زندگینامه نویسنده دانست گرچه این کتاب درواقع، رمانی است که بر اساس تجربیات زیسته نویسنده نوشته شده و مایه داستانی آن بر این وجه غلبه دارد. 


نامه‌های پر تب‌وتاب بورخس

نامه‌ها شخصی‌ترین مکتوباتِ افراد است که مکنونات درونی و احساسات و افکار پنهان و پیدای آنان را نشان می‌دهد. از این‌رو شاید از خلالِ نامه‌های افراد بیشتر می‌توان به شخصیت، تجربیات زیسته‌شان و روزگاری که سپری کردند پی برد. نامه‌ها به‌طور معمول آخرین بخش از مجموعه آثار چاپ‌شده نویسندگان هستند که گویا بیشتر به درد حرفه‌ای‌ها و منتقدان ادبی می‌آیند اما نامه‌ها خاصیت دیگری نیز دارند و آن اهمیتی است که در زندگینامه‌نویسی افراد پیدا می‌کنند. روایتِ خود افراد از آنچه بر آنان گذشته، بی‌تردید معتبرین روایت از زندگی آن‌هاست. اما اینکه نامه‌ها رد میان دیگر نوشته‌های نویسندگان و هنرمندان کمتر به‌حساب می‌آیند، شاید به این دلیل هم باشد که «نامه» رفته‌رفته ارزش اجتماعی خود را از دست داده و بیشتر خصوصی و حاشیه‌ای به شمار می‌رود. گرچه این اواخر، نامه به‌عنوان یک نوع ادبی شناخته شده و در میان ادبیات جدی و سرگرم‌کننده، جایگاهی برای خود دست‌وپا کرده‌ است. بورخس که نامه‌های او یک دهه بعد از مرگش کشف شد، نامه را تا حدی پوچ و ماحصل ایده‌های ناپخته می‌داند و البته معتقد است گاه نامه متنِ پرمایه‌ای خواهد بود.  نامه‌های او به دو تن از دوستانش که این اواخر در کتابی با عنوان «نامه‌های پر تب‌وتاب» ترجمه و منتشر شد، از ایده‌هایی خبر می‌دهد که بعدها در داستان‌ها و جهانِ نویسنده ظاهر شدند. در سالروز تولد بورخس (24 اوت 1899- 14 ژوئن 1986) مروری می‌کنیم بر نامه‌های یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان قرن بیستم که به مناسبت صد سالگی او منتشر شد.


عبرت از کودتا

از کودتای 28 مرداد 1332 تاکنون حدود هفت دهه می‌گذرد اما این رویداد تاریخی همچنان محلِ نقد و نظراتِ مختلفی است. عمده نقدهایی که به نقشِ عوامل داخلی در کودتا پرداخته‌اند با محوریت حزب توده و عملکرد این حزب در برخورد با نهضت ملی شدن صنعت نفت، دولت ملی، سیاست‌های مصدق و دست آخر، کودتای 28 مرداد شکل گرفته‌اند. در این میان، خلیل ملکی از چهره‌های مطرح سوسیالیست و طرفداران مصدق تندترین نقدها را به حزب توده و رفتار این حزب در مواجهه با کودتا دارد و همین انتقادات مبنای کتابِ «درس 28 مرداد» است که به‌عنوان یکی از منابع مربوط به این واقعه تاریخی قابل‌تأمل و بازخوانی است.


خطابه‌های فروغی

محمدعلی فروغی از جمله شخصیت‌های پرمناقشه در تاریخ معاصر ماست. به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، فروغی به دلیل نقش موثرش در لحظات تاریخی روی کار آمدن پهلوی اول و دوم، و همچنین عضویتش در تشکیلات فراماسونری، مورد طعن و لعن بود و تا سال‌ها سخن گفتن از آثار و کارنامه‌ی سیاسی یا فرهنگی‌اش در عرصه رسمی امکان نداشت. اما در یک دهه‌ی اخیر، فضای مناسب‌تری برای بررسی نقاط قوت و ضعف او پدید آمده است. در سال‌های اخیر انتشار یادداشت‌ها و خاطرات فروغی در چندین جلد و همچنین تالیف برخی کتاب‌ها درباره‌ی زندگی و آثار او به شناساندن این شخصیت تاثیرگذار کمک بزرگی کرده است.

از جمله آثار مهمی که می‌تواند راهنمای ما برای دریافت بهتر از شخصیت و کارنامه فروغی باشد، کتابی‌ست با عنوان سیاست‌نامه‌ی ذکاءالملک؛ مقاله‌ها، نامه‌ها و سخنرانی‌های محمدعلی فروغی که اخیرا توسط انتشارات بنیاد موقوفات افشار منتشر شده است. این کتاب را سال‌ها قبل در اواخر دهه‌ي ۱۳۸۰، ایرج افشار و هرمز همایون‌پور گردآوری کرده بودند و حالا پس از گذشت بیش از یک دهه، بنیاد موقوفات افشار این اثر مهم را در شمایل مرغوب‌تری تجدید چاپ نموده است.


‌خداپرستان سوسیالیست

نقش و عملکرد نیروهای مذهبی در رویدادها و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران و رابطه و تعامل آن نیروها با یکدیگر و با دیگر جریان‌های سیاسی از جمله مباحثِ مهم تاریخ معاصر ایران است که محمدحسین خسروپناه در کتابِ «خداپرستان سوسیالیست: از محفل‌ها تا جمعیت آزادی مردم ایران» به آن پرداخته است. خسروپناه پیش از این نیز در آثاری همچون «سازمان افسران حزب توده ایران»، نشان داده است که در تاریخ‌نگاری به مستندسازیِ دقیق علاقه دارد و در عین حال به روایتِ صرف وقایع بسنده نمی‌کند و تحلیلی از رویدادهای تاریخی در آثارش ارائه می‌دهد. او در گزارش وقایع تاریخی یا تاریخچه و سرگذشت حزب یا گروه و جریان سیاسی، به نقل‌قول‌ها و اسناد و مقالات موجود از آن واقعه یا جریان، استناد می‌کند و از این‌رو درهم‌آمیختگیِ روایت مستند و تحلیل تاریخی از نکات قابل تأمل در آثار و نوع تاریخ‌نگاری خسروپناه است که در کتابِ اخیرش، «خداپرستان سوسیالیست» نیز مشهود است.


یک انقلابی تمام‌وقت

مهدی خانباباتهرانی، یکی از مشهورترین کنشگران جنبش مارکسیستی در ایران، در کتاب خاطراتش ما را به سفری دور و دراز به دل تاریخ می‌برد. همسفر او در این بازگشت به گذشته، حمید شوکت است. کسی که با تسلط کم‌نظیر به تاریخ چپ در ایران، در جای‌جای کارنامه سیاسی تهرانی، با طرح سوالات انتقادی درباره جنبش مارکسیستی ایران، تلاش می‌کند عنوان کتاب را-نگاهی از  درون به جنبش چپ ایران- با معنا سازد و الحق که در این کار موفق است. با تهرانی از روزهای پرالتهاب پس از کودتای ۲۸ مرداد آغاز می‌کنیم و همراهش صفحاتی چون انشعاب از حزب توده، تاسیس کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در اروپا، سفر تشکیلاتی به چین و دیدار با مائو، نظاره‌گری در دوران انقلاب فرهنگی چین، ایام انقلاب ۱۳۵۷ و پس از آن را مرور می‌کنیم. حافظه مثال‌زدنی تهرانی، طنز تلخ و کلام شیرین او در کنار صراحتش در نقد گذشته، این کتاب را تبدیل به یکی از نمونه‌های موفق تاریخ شفاهی در ایران کرده است.


زندگینامه و سفرنامه شاعر انقلابی

اتوبیوگرافی‌‌، سفرنامه‌ و یادداشت‌های روزانه اگرچه متفاوت‌ از هم‌ هستند و فرم‌های مختلف نوشتاری به شمار می‌روند، اما یک جنبه مهم مشترک دارند و آن اینکه در هر سه فرم، نویسنده از خودش، حوادث زندگی و افکارش، می‌نویسد. به همین خاطر است که سفرنامه‌نویسی را هم می‌توان گونه‌ای از سرگذشت‌نامه‌نویسی دانست. به تعبیر دیگر، سفرنامه‌نویسی هم نوعی گزارش حال یا حسب‌حال است. شاید عجیب باشد اما نویسندگان و شاعران و هنرمندان و چهره‌های اجتماعی و سیاسی ما به ندرت به سراغ خودزندگینامه‌نویسی، سفرنامه‌نویسی و نوشتن یادداشت‌های روزانه رفته‌اند و اگر تعداد آثار فارسی را در این سه فرم نوشتاری با تعداد آثار مشابه خارجی مقایسه کنیم این تفاوت آشکارا به چشم‌مان می‌آید. اینکه چرا ما به طور تاریخی علاقه‌ای به نوشتن سفرنامه، اتوبیوگرافی و یادداشت‌ روزانه نداشته‌ایم و این عادت را حتی در دوره معاصر هم ترک نکرده‌ایم، شاید بیش از هرچیز به مناسبات اجتماعی و سیاسی تاریخ‌مان مربوط باشد. به این‌که تقریبا همیشه مجبور بوده‌ایم خودمان را از دید پنهان کنیم؛ نه فقط افکار و عقاید و اتفاقات زندگی‌مان را، بلکه فراتر از آن، سفرهایمان و این‌که چه خورده یا چه پوشیده‌ایم یا چه کسانی را دیده‌ایم هم باید پنهان می‌مانده‌اند یا جور دیگری گفته می‌شدند. با این‌حال ناصرخسرو را می‌توان اولین کسی دانست که سفرنامه‌ای به زبان فارسی نوشته است. سفرنامه‌ای که بسیار هم مشهور است و از متون مهم تاریخ ادبیات فارسی به شمار می‌رود.