فردریش نیچه؛ چه‌کسی مُرده است؟

جِری دِ گیِر ترجمه‌ی پیمان چهرازی
1400/06/03

هیچ‌کس ‌نتوانسته تأثیرِ فردریش نیچه بر جامعه‌ی بشری را صرفاً با نگاهی به گذشته‌ی زندگی او دریابد. نیچه در 15 اکتبر 1844، در منطقه‌ای روستایی به‌نام رُوکِن، در جنوب‌غربیِ لایپزیگ، در آلمان، متولد شد، و کودکیِ او در فضای به‌شدت دینی گذشت: پدر و هر دو پدربزرگ‌اش کشیشِ لوتِری بودند. در چهار سالگیِ او پدرش بر اثر یک بیماری مغزی درگذشت، و خانواده به حومه‌ی شهر ناومبُورگ آن دِر زالِه نقل‌مکان کرد.

 

در 1864 وارد دانشگاه بُن شد تا الهیات و زبان‌شناسیِ تاریخی -تفسیر متونِ کلاسیک و مقدس- بخوانَد، و سال‌ بعد به دانشگاه لایپزیگ رفت. او در کنفرانس‌های هم‌قطارانِ زبان‌شناس‌اش با آثار شوپِنهاوِر آشنا شد، که، به‌باور اکثر شارحان نیچه، جهان‌بینیِ خداناباورانه‌ی او الهام‌بخش نیچه در عزیمت از خاستگاه‌های دینی‌اش بود.

نیچه، در 1869 در 24 سالگی، عضویت در هیئت علمیِ دانشگاه بازِل، در سوئیس، را پذیرفت، و به تدریس زبان‌شناسیِ تاریخی پرداخت. او طیّ سال‌های بعد دوستیِ نزدیکی با ریشارد واگنِرِ آهنگ‌ساز برقرار کرد. الهامات موسیقاییِ واگنِر، در کنار تحقیقاتِ زبان‌شناختیِ نیچه و یأس و سرخوردگی‌اش از فرهنگ آلمانی، به اولین کتابِ او انجامید؛ زایش تراژدی (1872). با آن‌که تحسین و تمجیدِ فوق‌العاده‌ از جانب واگنِر به پُرمخاطب شدنِ این کتاب کمک کرد، جماعت دانشگاهی توجه و علاقه‌ای به مؤلف‌اش نشان ندادند.

طی چند سالِ بعد، نیچه‌ مجموعه‌ای شامل چهار تحقیق درباره‌ی فرهنگ آلمانی را، با عنوان تأملات نابه‌هنگام (1876)، به رشته‌ی تحریر درآورد. با آن‌که او در آخرین تحقیق کوتاه‌ِ خود در ارزیابیِ تأثیر موسیقاییِ واگنِر مبالغه کرده بود، وقتی در انسانی، زیاده انسانی (1878) به تأثیر موسیقی واگنر بر فرهنگ معاصر آلمانی تاخت دوستی‌اش با این آهنگ‌ساز بر هم خورد. او ایده‌آل‌های شوپنهاوری و واگنری را کنار گذاشت، که ریاضت و رنج را ستایش می‌کردند، و تصریح کرد که رویکرد‌های دیگر به ایده‌آل‌سازیِ زندگی از خلال هنر هم به‌‌ همان‌ اندازه ناقص و معیوب‌اند.

نیچه در عوض این بحث را مطرح می‌کند که نیک و بد متضاد هم نیستند بلکه دو حد نهاییِ یک نیروی محرّک واحد‌ند، محرکی که او بعدتر تحت ‌عنوان خواستِ قدرت به بیان درآورْد؛ که به‌معنی رانه‌ی درونیِ هرکس به‌جانب سَروَری است. به‌باور نیچه، این خواست یا اراده خودْ عملاً با رانه‌ی بقا و جست‌وجوی لذت برانگیخته می‌شود، و معتقد بود که تحلیل‌های دقیق‌تر نهایتاً نظریه‌ی او را به اثبات می‌رسانَد.

حدود سال 1879، سلامتی نیچه رو به افول نهاد، و دیگر نتوانست به کار خود در بازِل ادامه بدهد. پزشک او تغییر آب‌وهوا را توصیه کرد، و او اقدام به سفرهایی به نقاط مختلف اروپا کرد. نیچه بخش قابل‌‌توجهی از نوشته‌های محوریِ‌ خود را در طول دهه‌ی بعد از بیماری به اتمام رساند. او، هنگام اقامت‌اش در ونیز، نگارش اولین نقد جدی خود به مسیحیت را آغاز کرد. او چنین استدلال کرد که ارزش‌های مسیحی صرفاً راهی برای کنار آمدنِ افراد با آن چیزی‌اند که چندان دلخواه نیست و علاوه بر آن شخصیتِ فرد را به تباهی می‌کشانَد. او بشریّت را به چیرگی بر اخلاق سنّتی فراخواند، که آن را در پیوند با خرافه می‌دانست.

نیچه در دانشِ شاد (1882) برای اولین‌بار مرگِ خدا را اعلام کرد. جامعه، بدون خدا، می‌توانست از آزادیِ حقیقی بهره‌مند شود که با خواستِ قدرتِ افراد تعیّن می‌یافت. او نوشت؛ «آیا همهمه‌ی گورکَن‌ها را نمی شنویم که دارند خدا را دفن می‌کنند؟» «آیا بوی گندیدگیِ الوهیت را حس نمی‌کنیم؟ - چون خدایان هم می‌گَندند! خدا مُرده است! خدا مُرده خواهد ‌ماند! و ما او را کُشته‌ایم! چگونه خودمان را آرام کنیم، ما قتال‌ترینِ همه‌ی قاتلان؟ ... آیا عظمتِ این کَرده بزرگ‌تر از حدّ ما نیست؟ آیا ناگزیر نیستیم خودمان خدا شویم، صرفاً به این خاطر که به نظر لایق آن‌ایم؟» بر این اساس، او به این باور رسید که با چیرگی بر نیاز به آرامش با آرمان‌های دینی، می‌توان در درونِ خود از عهده‌ی این عظمت برآمد.

با آن‌که او در ضدیت کامل با مسیحیت بود، تا حدّی برای شخصِ مسیح احترام قائل بود. او در ضد مسیح [یا دجال] (1888) اظهار داشت که «فقط یک مسیحی وجود داشت، و او هم روی صلیب مُرد.» او مسیح را فردی توصیف کرد که به آدمیان نشان داد چطور زندگی کنند. نیچه در عین آن‌که به‌نوعی ارزشی را در مسیح به‌عنوان یک الگو تصدیق می‌کرد، به آن خصیصه‌ای اشاره می‌کرد که عیب و نقص دین عُرفی می‌دانست -این‌که مسیح به راهِ معینی برای زندگی می‌اندیشید، ولی دین جزمیت و ایمان کور را ترویج می‌کرد. او اظهار داشت که «مردم همیشه از ایمان شان حرف می‌زنند و طبق غریزه‌شان عمل می‌کنند.» این دانشجوی پیشینِ الهیّات تا به آخر نتوانست این ناهم‌خوانی را حلّ‌وفصل کند.

در 1883 چنین گفت زرتشت را نوشت، که گروهی آن را عالی‌ترین اثر او دانسته‌اند. او در این اثر نظریه‌ی خواستِ قدرت را بسط داد و این بحث را مطرح کرد که ترس آن چیزی است که بشر را در طلب آرامش به بردگی می‌کشانَد و او را از چیرگی بر ضعف‌هایش، چه اجتماعی و چه اخلاقی، بازمی‌دارد.

نیچه در فراسوی نیک و بد (1886) بیزاری خود از اخلاقِ عُرفی را به‌صراحت ابراز کرد. او در این اثر بارِ دیگر معیارهای مسیحیت را «اخلاق بردگان» توصیف کرد-رَوِشی برای تحقیرِ روحِ آدمی و تخریبِ شخصیتِ فرد.

جاناتان گِلاوِر [فیلسوف انگلیسی]، در کتاب «بشریت: تاریخ اخلاقی قرن بیستم»، می‌نویسد: «انسانی که نیچه ستایش می‌کند بر وجدانِ بد و زیان‌بار چیره می‌شود، که نشان اخلاق بردگان است، و می‌خواهد بر دیگران مسلّط شود. او بر این باور بود که خودمحوری شرط حیاتیِ یک جانِ اصیل و شریف است، و «خودمحوری» را به‌مثابه این اعتقاد تعریف کرد که ’موجوداتِ دیگر باید بنا به ماهیّت‌شان فرمان‌بُردار باشند، و خودشان را برای ما قربانی کنند.‘»

در تأثیر نیچه بر تفکرِ قرن‌های بیستم و بیست‌ویکم تردیدی نیست. هنرمندان، نویسندگان، جامعه‌شناسان، و فیلسوفانِ بی‌شماری از آثار او تأثیر گرفته‌اند. برای گروهی از آن‌ها، دین به مرتبه‌‌‌ای فرعی تنزل کرده و آرمان‌های بشری زِمام کار را به دست گرفته‌اند. نتیجه آن‌که «خودمحوری» و «خداناباوری» اعتبار خاصی یافته‌اند.  

ویلیام بِنِت [سیاست‌مدار آمریکایی]، در مقاله‌ای با عنوان «حقیقت»، درباب عبارت مشهور نیچه می‌گوید: «البته معلوم شد این نیچه است که مُرده؛ خدا ماندگار است.» او ادامه می‌دهد: «او، مثل همه‌ی افراد قبل و بعد از خودش که همین نگاه را داشتند، دریافت که اگر خدا مُرده باشد -اگر حقیقتی در کار نیست- پس همه‌چیز مُجاز است. ما خلئی می‌آفرینیم که قدرت آدمی آن را پُر می‌کند.»

در 1889 نیچه دچار فروپاشی ذهنی شد، که متعاقب آن در 12 سالِ آخر زندگی‌اش مَشاعرِ خود را از دست داده بود، و تحت مراقبتِ مادر، و سپس خواهرش، الیزابت فورستر-نیچه، بود. سال‌های آخرِ نیچه نمایان‌گر فقدان آرامشِ ذهنی بود، خواه به‌خاطر رنج از عارضه‌‌ای مغزی که باعث مرگ پدرش شده بود، خواه از اثرات نامساعدِ داروهایی که به‌خاطر پیشرفتِ بیماری مصرف می‌کرد، و خواه، آن‌طور که برخی حدس می‌زنند، از سیفیلیس.

نیچه در 25 آگوست 1900، ظاهراً از التهاب ریه‌ی توأم با سکته‌ی مغزی، در پنجاه‌وشش سالگی، در ویلای خواهرش از دنیا رفت. شاید اوج کنایه و طنز ماجرا در مورد مردی که بخش اعظمی از دوران بزرگسالیِ خود را صَرف حمله به مسیحیت کرد این بود که خواهرش یک تشییع‌جنازه‌ی مسیحی برایش ترتیب داد، که خاک‌سپاری‌اش در گورستان خانوادگی‌ در جوار کلیسای زادگاه‌اش را به دنبال داشت.          

       

منبع: 

www.vision.org


فردریش نیچه

دیگر مطالب زندگی دیگران

سرنوشت روشنفکران ژیواگو

تا پیش از آنکه پاسترناک رمان دوران‌سازِ «دکتر ژیواگو» را بنویسد و سرسختانه تصمیم به انتشار آن بگیرد، کسی در شوروی او را به‌عنوان یک «مخالف» نمی‌شناخت. اما تصمیم قاطع او به انتشار رمانش در ایتالیا سرآغاز رسم و روال ادبی تازه‌ای در روسیه پس از استالین شد. پاسترناک تحت فشار حزب کمونیست و مخالفت کانون نویسندگان شوروی جایزه نوبل 1958 را نپذیرفت. برای نخستین بار بعد از جنگ جهانی دوم، سانسور بدخیم اتحاد شوروی را شکست و پاسترناک توانست روایت هولناک خود را از سرنوشت روشنفکران شوروی منتشر کند، روایتی که از پسِ سالیان دورودراز همچنان برای درکِ موقعیت نسلی از روشنفکران روسیه که در دوران استالین و انقلاب بلشویکی زیستند، معتبر است. رمان «دکتر ژیواگو» شصت‌وشش سال پیش در چنین روزهایی در خارج از شوروی منتشر شد و انقلابی ادبی در دوران بعد از استالین بود که به دوره «آب شدن یخ‌ها» موسوم است.


تبعیدی‌ها

پابلو نرودا، شاعر و مبارز مطرح آمریکای لاتین، هم‌رزم آلنده و برنده نوبلِ ادبیات در سال 1971 است. نفتالی ریکاردو ری‌یس باسو آلتو، معروف به پابلو نرودا زندگی ادبی و سیاسیِ پرفراز و نشیبی داشت. او از تبار شاعرانی بود که مبارزه را سرشته در هنر می‌دانست و کنشگری و شعر را هم‌پای هم مهم می‌شمارد. نرودا در 12 ژوئیه سال 1904 در خطه پارال کشور شیلی به دنیا آمد. او هنوز چهارده سال نداشت که نخستین مقاله‌ خود را در نشریه‌ای محلی به چاپ رساند و چند سال بعد، هنوز به بیست‌سالگی نرسیده بود که سیزده قطعه شعر در مجله‌ای منتشر کرد. از آن بعد تمام اشعار نرودا رنگی سیاسی دارد و همین امر آوازه او را از شیلی به آمریکای لاتین فراتر می‌برد. او دیگر شاعری برای تمام امریکای لاتین است که از رنج‌ها و خشم‌ها مردمان این خطه می‌سراید. از مهم‌ترین بزنگاه‌های زندگی نرودا ایراد خطابه «من متهم می‌کنم» در ششم ژانویه 1948 در مجلس سنا بود که منجر به صدور حکمِ عزل او از سناتوری مجلس توسط دیوان عالی شیلی شد و البته دیوان به همین حکم بسنده نمی‌کند و قصد بازداشت او را دارد. این اتفاق در سراسر امریکای لاتین بازتابی گسترده پیدا می‌کند و بسیاری به هواداری از او برمی‌خیزند و سرانجام نرودا ناگزیر به ترک وطن می‌شود. در زادروز نرودا، بخشی از خاطراتِ این شاعر چپ‌گرا از سفرش به شوروی را مرور می‌کنیم که در آنجا با شاعرانی همفکر خودش دیدار می‌کند، شاعرانی تبعیدی‌ که برای گرامی‌داشتِ پوشکین گرد هم آمده‌اند.


در سایه جنوب

ویلیام فاکنر از مهم‌ترین داستان‌نویسان جهان است که در ایران هم به خوبی شناخته می‌شود و بسیاری از آثار او توسط مترجمان مختلف به فارسی منتشر شده است. او را نویسنده جنوب نامیده‌اند و این جنوب هم جغرافیایی است و هم ادبی. او با با سبک خاص داستان‌نویسی‌اش و نیز تصویر درخشانی که از زندگی مردمان جنوب امریکا به دست داده در تاریخ داستان‌نویسی جاودانه شده است. فاکنر در زمان حیاتش برنده نوبل ادبیات شد و آثارش تا امروز همواره مورد توجه بوده و از زوایای مختلف بررسی شده است. فاکنر علاقه‌ای به صحبت کردن درباره زندگی شخصی‌اش نداشت و به‌خصوص از سال‌های کودکی او اطلاعات زیادی در دست نیست با این‌ حال، زندگی‌نامه‌نویسان متعددی به سراغش رفته‌اند و دوره‌های مختلف زندگی او را تصویر کرده‌اند. فاکنر در 25 سپتامبر 1897 متولد شد و در سال 1962 درگذشت.


مایه عذاب تمدن

ژان ژاک روسو در 28 ژوئن سال 1712 در ژنو سوئیس متولد شد. او از مهم‌ترین چهره‌های اندیشه غربی و معاصر فیلسوفانی چون کانت و هیوم بود. روسو و عقایدش تن واحدی بودند و او معتقد بود که باید سرشت حقیقی خود را جست‌وجو کنیم. عصر روسو، یعنی سال‌های آغازین قرن هجدهم، عصر انقلاب علمی و جنبش روشنگری است و روسو در میانه پیشرفتی نوین بر شناخت و تجربه خود حقیقی تاکید داشت. برخی منتقدان و زندگی‌نامه‌نویسان، روسو را غیرعقلانی‌‌ترین نمونه در میان همه فیلسوفان بزرگ دانسته‌اند و دلیلش هم این است که در آثار او به دفعات احساس بر استدلال عقلانی چیره می‌شود. زندگی روزمره روسو در اغلب موارد چیزی جز تجربه‌ای عذاب‌آور نبود؛ تجربه‌ای که از لحظه تولد با او زاده شده بود.


از شعر و اسلحه

ارنستو چه‌گوارا در 14 ژوئن 1928 در شهر روساریو در آرژانتین متولد شد و پس از پایان تحصیلات ابتدایی‌اش در سال 1946 وارد دانشکده پزشکی بوئنس‌آیرس شد. او در 1953 تحصیل در دانشکده پزشکی را به پایان رساند و بلافاصله پس از آن به بولیوی، پرو و گواتمالا رفت. ملاقات چه‌گوارا با فیدل کاسترو به ژوئیه 1955 برمی‌گردد؛ در این زمان چه‌گوارا با فیدل کاسترو که بعد از آزادی از زندان به مکزیک رفته و او نیز در آنجا پناهنده است دیدار می‌کند و در اینجاست که تصمیم می‌گیرد به جنبش او یعنی جنبش 26 ژوئیه بپیوندد. گوارا که ابتدا در گروه چریکی کاسترو به عنوان پزشک حضور دارد و بین همرزمانش با نام «چه» مشهور شده، که لقبی است خودمانی و محبت‌آمیز، پس از مدتی به فرماندهی یکی از گروه‌های چریکی مستقر در سیئرا مائسترا می‌رسد. چه‌گوارا تا پایان عمر کوتاهش در مبارزه چریکی در جاهای مختلف حضور داشت و سرانجام در بولیوی دستگیر شد و به قتل رسید. اما هنوز هم مهم‌ترین یا یکی از مهم‌ترین نمادهای مبارزه چریکی و برابری‌خواهانه است و الهام‌بخش بسیاری دیگر از مبارزات مسلحانه و آزادی‌بخش در دیگر کشورها بوده است.


به رسوایی احترام بگذارید!

مارکی دو ساد، یکی از مطرودترین نویسندگان عصر روشنگری است که در عین حال او را پیشروترین نویسنده دوران روشنگری نیز خوانده‌اند. در ميان نويسندگان و فيلسوفانِ مطرح عصر روشنگري همچون منتسکیو، دیدرو، ولتر و روسو، طبعا مارکی دوساد چهره متفاوتی است که روشنگري او را موجودي خطرناک براي بشريت دانسته و حکم به طرد او و آثارش از جامعه می‌دهد. چرا که مضمون محوری آثار ساد دارای برداشتي افراطي از مفاهيم عصر روشنگري همچون آزادي، خودآیینی، اخلاق و نقد کلیسا است. ساد، شاید از معدود کسانی است که با کشاندنِ این مفاهیم به سرحدات خود، پیشاپیش زوالِ تدریجی آرمان‌های روشنگری را پیش‌بینی می‌کند. مارکی آلفونس فرانسوا دو ساد، در 12 ژوئن 1740 در پاریس در خانواده‌ای اشرافی به دنیا آمد. در نوجوانی به مدرسه ارتش رفت چرا که در آن روزگار مرسوم بود فرزندان اشراف در مدرسه ارتش آموزش ببینند. ساد هفده ساله بود که به جنگ علیه پروس اعزام شد و چندی بعد در سال 1763 به درجه سروان رسید. مارکی دو ساد زندگی پرفرازونشیبی داشت و بخشِ عمده‌ای از آن را در زندان به سر برد. تمایلاتِ خلاف‌عادت جنسی او موجب شد تا چندین بار به زندان محکوم شود و حتی تا پای گیوتین نیز رفت. سرانجام دو ساد در 2 دسامبر سال 1814 در حالی قریب به نیمی از عمرش را محبوس بود از دنیا رفت.    


زندگی در برج عاج و سیل کثافت

 

گوستاو فلوبر از پایه‌گذاران رمان رئالیستی و از اولین نویسندگان رمان مدرن است. فلوبر در 12 دسامبر 1821 در شهر روآن متولد شد. پدرش پزشک و جراحی مشهور در همین شهر بود. فلوبر خیلی زود رو به ادبیات و نوشتن آورد و در کنار علاقه‌اش به ادبیات به تاریخ هم علاقه نشان داد. او برای تحصیل در رشته حقوق به پاریس رفت اما چند اتفاق در این دوران تاثیر زیادی روی او داشت. نخست دلتنگی برای شهر زادگاهش و سپس مرگ پدر که باعث شد درس را نیمه‌کاره رها کند و به شهر زادگاهش بازگردد. البته اتفاق دیگری هم در میان بود و آن عشق بی‌سرانجام فلوبر بود که تاثیری دیرپا به جا گذاشت و رد آن را می‌توان در برخی آثارش مشاهده کرد. فلوبر نویسنده پرکاری نبود و زود هم از دنیا رفت. در اواخر عمرش دچار بیماری عصبی شدیدی شد که به منزوی شدن او انجامید. فلوبر در 8 ماه می سال 1880 در شهر کرواسه و در 59 سالگی از دنیا رفت.