معجزه روایت خاطرات

قدرت خاطرات در تغییر کلیشه‌ها

1400/02/25

خاطرات انسان‌های معمولی تأثیر نامتعارفی در تاریخ دارد. در بستری که دولت‌ها و حکومت‌ها به دنبال ارائه‌ تصویر همگون از جامعه‌اند، و رسانه‌های مختلف با سیاست‌گذاری‌های گوناگون با ولع سیری‌ناپذیری با روایت وقایع آن را از آنِ خود می‌کنند تاریخ‌نگاری خرد، می‌تواند همچون مانعی در برابر جریان مسلط تاریخ‌نگاری عمل کند.

 

برای اقلیت‌ها، گروه‌ها، طبقاتی که به‌واسطه دسترسی نداشتن به تریبونی برای روایت و بازنمایی خودشان، همین که از زیستن‌شان بگویند هم می‌تواند شکلی از مقابله باشد. مقابله در برابر تصویری که از آن‌ها دیگری‌ای برمی‌سازد که بیشتر از آن‌که دغدغه‌ روایت تاریخ آن‌ها را داشته باشد، در پی نشان دادن هویتی یکدست و یکپارچه است. هویتی که در آن نادیده ‌انگاشته‌شدن، حذف، و حاشیه جایی ندارد. یکی از فرم‌های روایی‌ای که به موهبت وجود سایه‌نویسان رواج چندان پیدا کرده است، فرم خاطرات‌نویسی (Memoir) است. از آن‌جایی نقش سایه‌نویسان در رواج این نوع از روایت بیشتر شده است، حالا کتاب خاطرات افرادی که مشهوریت خاصی ندارند بالاخص در جهان غرب طرفداران بسیاری پیدا کرده است. بسیاری از این افراد به‌واسطه سایه‌نویسان است که امکان تبدیل داستان زندگی‌شان به کتاب را پیدا می‌کنند، چرا‌که نویسندگی حرفه‌ای است که ممکن است یک پزشک یا یک صنعتگر در آن مهارتی نداشته باشد. و در عصر ارتباطات خوانندگان به دنبال کتابی می‌گردند که به خوبی روایت شده باشد، درامی شسته‌‌رفته داشته و از ادبیاتی منحصربه‌فرد برخوردار باشد. همین است که سایه‌نویسان یکی از مهم‌ترین عوامل داغ شدن بازار کتاب‌های خاطرات‌اند. 

حقیقت این است که بسیاری از کلیشه‌ها پس از شنیده‌شدن روایت افرادِ انگ‌خورده است که از بین می‌رود. این شکل از مواجهه با امری که تا پیش از این پذیرفته‌شده تلقی می‌شد در ادبیات نمونه‌های بسیار دارد. به طور مثال می‌توان به کلیشه‌ زنانی که قرن‌ها تنها از دریچه‌ مردان روایت می‌شدند، اشاره کرد. اما حالا شما می‌توانید حتی در میان پرفروش‌ترین کتاب‌های عامیانه هم خاطرات زنانی را بیابید که از زبان خودشان روایت شده است. یا تصویر مهاجرانی که به‌سختی از مرزهای زمینی و آبی عبور می‌کنند و مدت‌های مدیدی را در شرایط طاقت‌فرسا در کمپ‌های پناهندگی به سر می‌برند. بر اثر تکرار اخبار فوت مهاجران در دریا و عکس‌های بیشماری‌ای از تعداد زیادی زن و مرد و بچه به‌صورت بسیار به‌هم‌فشرده را  به نمایش گذاشته‌اند، مهاجران گیر‌افتاده در کمپ‌ها به‌راحتی می‌توانند صورت‌های ناشناخته‌ای باشند، و یا حتی تکراری، اما رمان «هیچ دوستی به جز کوهستان» نوشته بهروز بوچانی، توانست دریچه‌ای به این تصاویر خشک و متراکم باز کند. 

خاطرات‌نویسی به‌عنوان یک ژانر ادبی، از آزادی منحصربه‌فردی‌ در روایت برخوردار است. قالبی که در آن به‌راحتی می‌توان از کارهای روزمره تا اتفاقات بسیار مهم‌ تاریخی را روایت کرد. «روزها در راه» اثر شاهرخ مسکوب، نمونه‌ای دیگر از رهایی این ژانر از روایت است، جایی که از تحلیل تا روایت اتفاقات تاریخی، تا صحبت از سوژگی مشاهده‌گر بودن، همه و همه کنار هم جای می‌گیرند، و همین حرکت بین چارچوب‌های مختلف است که این کتاب را نه‌تنها تبدیل به اثری ویژه می‌کند، که از قضا به آن اهمیت تاریخی هم می‌دهد.

 آن‌چه تجربه خواندن یک کتاب خاطره‌نویسی‌شده را دوچندان می‌کند، تنها خزیدن در در زیر پوست روایت‌های آدم‌هایی بسیار شبیه ما نیست، بلکه نوعی صداقت در روایت زندگی‌ای پر از اشتباه، پر فراز و نشیب و به دور از داستان‌پردازی قهرمانانه است. موقعیت‌هایی بسیار معمولی حتی گه‌گاه در بستری غیرمعمول مانند دوره‌‌هایی از جنگ و قحطی و یا همه‌گیری، امکان ایجاد همذات‌پنداری برای مخاطب را بیشتر می‌کنند. سر و کله زدن با ملال یک شغل هر روزۀ سخت، ترس از تنهایی و مرگ و هزار مفهومی که ممکن است تجربه مشترک میلیون‌ها انسان باشد، فرصت خوبی است تا از دنیای قهرمانان و رویاپردازان فاصله‌ بگیریم، و در واقعیت زندگی دیگری‌ای که هیچ از او نمی‌دانیم، غرق شویم. 

ژانر خاطرات‌نویسی می‌تواند همچون ابزاری در برابر آن‌چه بودن افراد را به آن‌ها را دیکته می‌کند، استفاده شود. امکانی که در آن می‌توان از آن‌چه باید باشد فاصله گرفت و به روایت تجربه زیستن افراد پرداخت. زیستن‌هایی که چه‌بسا بتوانند همچون تکه‌های بی‌شمار مجموعه پازلی، دید وسیع‌تری از آن‌چه به نام تاریخ صد سال اخیر داده‌ایم، به ما هدیه دهند. 

 

سایه‌نویسی خاطره‌نویسی خاطرات

دیگر مطالب سایه‌نویسی

تبدیل تراژدی به کتاب خاطرات

زمانی که دست به قلم نوشتن کتاب خاطراتتان می‌شوید ممکن است ندانید که می‌خواهید عنوان کتاب را چه بگذارید و یا اصلاً به‌طور خلاصه بگوید که کتاب در مورد چیست؟ در حین نوشتن به این فکر می‌کنید که حالا چه‌طور زندگی‌تان را برای مخاطب توضیح دهید. همراه شدن با تجربه‌ مخاطب فرضی‌تان در طول نوشتنِ اثر بخشی مهم از آن می‌شود. چه‌طور می‌شود اتفاقات زندگی را تبدیل به یک پیغام ساده کرد؟ این سؤال بسیار مهمی است و جواب دادن به آن شما را راهی سفری برای شناخت خودتان می‌کند.


سایه‌نویسی جنایت

در مطالب گذشته‌ ستونِ سایه‌نویسی، به تجربه‌ سایه‌نویسان در نوشتن خاطراتِ قاتلان زنجیره‌ای اشاره‌ کرده‌ایم. در این یادداشت، لیزا پولیتزر، یکی از مشهورترین سایه‌نویسانِ حوزه جنایی را معرفی خواهیم کرد.


اهمیت خاطرات در تاریخ

در این مقاله نگاه مختصری به ارتباط بین خاطرات و فهم ما از تاریخ، مخصوصا اهمیت ثبت زندگینامه از دیدگاه تاریخ‌نگاران می‌اندازم، اینکه چگونه خاطرات به تاریخ‌نگاران کمک می‌کند تا بتوانند جهانی که پیش از ما بوده است را درک کنند.


پنج دلیل برای اینکه کتاب خاطراتتان را بنویسید

کتاب خاطرات یعنی زندگی‌ات را بدهی دست کسی و بگویی که ببین این اتفاق‌هایی است که بر من گذشته و ممکن است تو هم چیزی از آن یاد بگیری. ثبت صادقانه‌ چیزی که احساس کردی و تجربه کردی. اگر بتوانید کتاب تأثیرگذاری از زندگی‌تان بنویسید، ممکن است کسی بتواند بدون اینکه مجبور باشد همان چیزها را زندگی کند از زندگی شما درس بگیرد.


سایه‌نویسان، حیات پس از مرگ به نویسندگان هدیه می‌دهند

 بسیاری ادامه‌دار شدن انتشار تولیدات نویسندگان پس از مرگشان را چیزی ترسناک می‌دادند. اما ادامه‌دار شدن انتشار مجموعه کتاب‌ها توسط ناشران کار بسیار معمولی است. مؤلفان اکثر این مجموعه‌ها پس از مرگ نویسندگان هم سایه‌نویسان هستند. چراکه بسیاری از مجموعه‌ها تبدیل به بِرندهای موفقی برای ناشران شده‌اند و حالا حتی با از دست رفتن نویسنده‌ها هم باید ادامه پیدا کنند.


سندیکایی برای سایه‌نویسان

امروز یک می، روز جهانی کارگران است. معنای کلمه کارگر تحولات بسیاری در طول تاریخ داشته است. روز جهانی کارگر با معنای هم‌بستگی و تلاقی راه‌های بسیاری از آدم‌ها که دغدغه‌های معیشتی و سیاسی مشابه دارند گره خورده است. مفهومی که در دهه‌ اخیر بسیاری از کنش‌گران را به خود مشغول داشته، پدیده‌ای‌ است با نام کارگران یقه‌آبی قراردادی. (precarious workers) کارگرانی که در ازای مهارت ذهنی و به‌صورت پروژه‌ای مزد می‌گیرند. سایه‌نویسی در اکثر نقاط جهان، بخشی از این مفهوم است.


سایه‌نویسان و حق مالکیت معنوی

23 آوریل مصادف با سوم اردیبهشت ماه، روز جهانی کتاب و حق مالکیت معنوی است. این روز توسط یونسکو (سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد) نام‌گذاری شده است. در متن پیش‌رو به پیشینه‌ تاریخی این روز و اهمیت آن خواهیم پرداخت. ضمن این‌که نیم‌نگاهی به معنای فلسفه‌ حق مالکیت معنوی و اهمیت آن برای سایه‌نویسان خواهیم داشت.