لباب‌الالباب

در باب قدیمی‌ترین نسخه زندگی‌نامه‌نویسی شعرا

1400/04/05

تذکره‌نویسی در ادبیات فارسی قدمت بسیاری دارد. نمونه‌های بسیار قدیمی‌ای از تذکره‌ها هستند که نابود شده‌اند و به دست ما نرسیده‌اند. اما لبا‌ب‌الالباب، نمونه‌ای بسیار قدیمی و درخشان از گردآوری مدخل‌هایی بر زندگی‌نامه‌های شعرا و یا به عبارتی سخنوران تا قرن هفتم هجری است. لباب‌الالباب، قدیمی‌ترین نسخه زندگی‌نامه‌نویسی شعرا در زبان فارسی است که زنده مانده و در دسترس است.

 

تذکره‌نویسی یا شرح‌حال‌نویسی به ژانری از ادبیات فارسی گفته می‌شود که در آن به احوالات و عقاید جهان‌شناسانه‌ شعرا، و نویسندگان و سخنوران و فیلسوفان پرداخته می‌شود. یکی از معانی تذکره که «یادگار» است، درواقع همان شاخصه‌ای است که یادداشت‌های مربوط به سوژه‌های معروف زمانه‌اش را به ژانر زندگی‌نامه‌نویسی نزدیک می‌کند. اگرچه زندگی‌نامه‌نویسی در معنای مدرن خود ممکن است لزوماً تأکیدی بر حالات ذهنی و روحی افراد نداشته باشد و صرفاً به مروری بر آن‌چه در زندگی سوژه‌ها اتفاق افتاده اکتفا کند، اما از آن‌جا که سوژه‌های مورد نظر تذکره‌نویسان بزرگان و علما بوده‌اند، تأکید تذکره بر نوع جهان‌بینی این اشخاص نیز در چهارچوب ژانر زندگی‌نامه‌نویسی معنا پیدا می‌کند. نمی‌توان از زندگی‌نامه یک فیلسوف یا شاعر را روایت کرد اما نگاه او به هستی را توضیح نداد.

تذکره‌نویسی از آن‌جا که به جایگاه طبقاتی، مکان جغرافیای، و رابطه‌ی این سوژه‌ها با دربار یا حکومت مرکزی می‌پردازد، علاوه بر ارزش ادبی، اهمیت تاریخی نیز دارد. ژانر تذکره از آن‌جایی که مخصوصاً در دوره‌های حساسی مانند پس از حمله مغول‌ها به ایران رواج بیشتری هم پیدا می‌کند، و سایه‌ اتفاق‌های تاریخی و اجتماعی در آن‌ها قابل رویت است، می‌تواند به درک بیشتر ما از تاریخ کمک کند.

محمد عوفی

محمد عوفی که نام اصلی او سعدالدین بوده است، و در بعضی منابع از او با نام نورالدین محمد بخاری هم یاد می‌شود، در اواخر سده‌ ششم و اوایل قرن هفتم زندگی می‌کرد و در بخارا به دنیا آمده است. نام او بیشتر با دو اثر مشهورش لباب‌الالباب و جامع‌الحکایات قرین است. او دوره‌ای از زندگی‌اش را در سمرقند زندگی کرد، اما زمان بسیاری را در سفر برای یافتن اطلاعات و نوشتن تذکره‌ لباب‌الاباب سپری کرده است. در صفحات اول نسخه‌ای که با اهتمام ادوارد براون جمع‌آوری شده است، گفته شده است که عوفی «تا بعد از سنه‌ ۶۰۷ در بلاد خراسان بوده است، و بعد از آن گویا در اوایل انتشار خروج مغول که هرکس می‌توانسته است از ماوراءالنهر و خراسان هجرت می‌کرد، عوفی نیز خود را به بلاد سند انداخته بخدمت ناصرالدین قباچه پیوست و در پناه او از شعله‌ آن آتش عالم‌سوز در امان ماند... عوفی تا سنه ۶۲۵ در ناصرالدین قباچه بسر برد و درین مدت لباب‌الاالباب را بنام وزیر او عین‌الملک فخرالدین الحسین بن شرف الملک رضی‌الدین ابی‌بکر الاشعری تصنیف نمود.»

لباب‌الالباب

همان‌طور که پیش‌تر به آن اشاره کردیم، لباب‌الاباب شرح حال شاعران فارسی پیش از عوفی و زمان اوست، اولین تذکره‌ای که به شاعران و سخنوران پرداخته است. کتاب به دو بخش عمده تقسیم می‌شود، بخش‌های اول کتاب مربوط به سخن‌ورانی است که در دوره‌ ایلخانی می‌زیسته‌اند و بخش‌های بعدی در رابطه به شاعران و ادیبان هندی‌ای است که فارسی‌زبان بوده‌اند. از آن‌جا که پس از حمله مغول بسیاری از آثار مکتوب در ایران سوزانده می‌شوند، تذکره‌ لباب‌الاالباب، تبدیل به اثر مهمی برای مطالعه‌ تاریخی ادبیات بالاخص برای شرق‌شناسانی همچون پروفسور ادوارد براون می‌شود. دو نمونه‌ دست‌نویس از این کتاب موجود است، یکی در منچستر در مجموعه‌ای خصوصی نگهداری می‌شود و دیگری در برلین. براون در مقدمه‌ی نسخه‌ای که جمع‌آوری کرده است می‌گوید که باید نسخه‌ای هم در ایران باشد اما از این بابت اطمینان ندارد.

ممکن است این‌که عوفی کتاب را به نام شخص حقیقی دیگری نوشته است، امری عادی در ادبیات وابسته به دربار در ایران باشد. اما طبیعت آن‌چه که جمع‌آوری و خلق کرده است و نوع برخوردش با اعتبار تألیف کتاب که احتمالاً در سده‌ هفتم محلی از اعراب نداشته و قابل بحث نبوده است، می‌تواند بخش شاخصی از تاریخ باشد که برای سایه‌نویسان اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. اما لباب‌الالباب هم می‌تواند مانند نسخه‌های بسیار قدیمی سایه‌نویسی از جمله عهد جدید باشد که در آن نویسندگان بدون این‌که بر ماهیت مدرن قلم‌زنی‌شان آگاه باشند، میراث مهمی را برای سایه‌نویسان یادگار می‌گذارند.

 

منابع:

- لباب الاالباب، نورالدین محمد عوفی بخاری، قابل دسترس در آدرس

- محمد عوفی بخاری، مقاله‌ای در باب دستاوردهای کتاب لباب‌الالباب در ژانر تذکره‌نویسی، سیتورا اومائورا، دانشجوی دکترای دانشگاه بخارا، منتشر شده در مجله پژوهش در علوم آموزش اروپا، قابل دسترس در آدرس


تذکره‌نویسی محمد عوفی لباب‌الالباب

دیگر مطالب سایه‌نویسی

سایه‌نویسان از سایه بیرون می‌خزند بخش (اول)

در این مطلب دو بخشی به بهانه‌ی مرور کارنامه‌ی سایه‌نویسی اشخاصی که ظن همکاری آن‌ها در کتاب خاطرات پرنس هری می‌رود، مروری خواهیم داشت بر امکان‌‌ها و ترکیب‌های متفاوتی که تیم حرفه‌ای سایه‌نویس‌ها می‌تواند داشته باشد. 


سایه‌نویسی و جاودانگی

شما می‌توانید از نگاه خودتان معمولی‌ترین انسان کره‌ی خاکی باشید و همزمان می‌توانید داستانی اعجاب‌انگیز را روایت کنید که در عمیق‌ترین لایه‌های ذهن انسان‌های دیگری که خود را «معمولی» و «غیر متمایز» می‌بینند ماندگار شود.


من سایه‌نویس «رهبری متفکر»‌ام!

سایه‌نویسی مانند بسیاری از اشکال نوشتن، می‌تواند در ریتم روزانه‌ی کارهای ما به‌نحوی کاملا نامحسوس پدیدار شود. بسیاری از ما حتی متوجه این نیستیم که ممکن است در حال سایه‌نویسی باشیم. فارغ از کسانی که به‌صورت مستقیم در صنعت نشر و ادب کار می‌کنند، سایه‌نویسان دیگری هم در حوزه‌های دیگر مشغول به کار هستند، اما چه‌طور ممکن است  که سایه‌نویسی کنیم اما متوجه آن نباشیم؟


پس از کارولین کالووی

سایه‌نویسی می‌تواند شغل پرمخاطره‌ای باشد، همان‌طور که پولانسکی در فیلم «سایه‌نویس» به‌خوبی این را نشان می‌دهد، سایه‌نویسان طی به تحریر درآوردن خاطرات افراد مشهور ممکن است با رازهای تاریکی مواجه شوند. اگرچه قرارداد شما سایه‌نویس شما را از صحبت کردن در رابطه با امتیاز مؤلفین کتاب منع می‌کند، اما کسی نمی‌تواند حق اظهار نظر افراد در رابطه با یکدیگر را باطل کند. این بخش از وبلاگ کتاب وب‌سایت گاردین به این موضوع می‌پردازد.


یازده سپتامبر به روایت شاهد عینی

با نزدیک شدن بیستمین سالگرد یازده سپتامبر، من یاد مقاله‌ی «شاهد تاریخی» نوشته جان کری افتادم، نوشته‌ای که تمرکزش بر روایت‌های تاریخی از دوران باستان تا قرن بیستم بود. نکته‌ی این مقاله برای من تاکید بر «شاهد عینی» بود. در واقع تمام روایت‌های نام‌برده در این مقاله از نگاه یک شاهد عینی بازتعریف شده بودند.


بندبازی روی خاطرات

نوشتن کتاب خاطرات زندگی‌تان، یعنی بازگویی و دوباره‌زیستن تجربه‌های تلخ و گاهی گزنده‌ای که شما را ساخته است. جما کرِی، نویسنده‌ی کتاب «فروپاشی ما اهمیتی نداشت» در این مقاله از تجربه‌اش در رابطه با نوشتن خاطرات بسیار حساس ترومایی که در کودکی تجربه کرده است می‌گوید. بسیاری معتقدند که یکی از راه‌های کنار آمدن با ترومایی که فرد در کودکی تجربه می‌کند، سخن گفتن در رابطه با آن، نوشتن و یا خلق در راستای رها شدن از عوارض پس از تجربه‌ی تروماست. جما این راه‌حل را تا انتها رفت. او کتاب زندگی‌نامه‌ی خود را با محوریت اتفاقی که درک او را از هستی در کودکی تغییر داد نوشت. اگرچه این کار جسارت و شهامت بسیاری می‌خواهد اما نویسنده‌ی این زندگی‌نامه در این مقاله از دشواری‌های صحبت کردن به‌صورت عمومی در رابطه با آزار جنسی می‌گوید.


کتاب خاطرات شاهزاده هری

شاهزاده هری (شاهزاده‌ی بریتانیا) هفته‌ی گذشته اعلام کرده است که می‌خواهد کتاب خاطرات خود را تولید و منتشر کند. اما این روزها که نویسنده‌های بیشتری به سایه‌نویسی روی می‌آورند، چه کسی ممکن است اعتبار این کتاب پرفروش را از آن خود کند؟